Қазақ тілінің анықтағышы: емле, тыныс белгілері, сөз сазы

kk-KZ · official · sha256:fe74e2f6d537d4cf682610faa8f0e3a52aaa4f354d42dc28ca2b12a4a0839d97KK-KZ

§ 1. Қазақ тілінде дыбыстардың бір-біріне әсер етіп, өзара үйлесетін, үндесетін тұстарының бірі - қатаң дыбыстардың ұяңдайтын жерлері. Ырғақтық топ құрайтын сөздердің алғашқысы дауысты а, е, ы, і, у (ұу, үу), и (ый, ій) дыбыстарының біріне аяқталса, екінші сөз қ, к дыбыстарынан басталса, соңғылар ұяңдап, ғ, г болып айтылады. Мысалдар: 1) Сөйлеу үстінде ырғақтық топ құрайтын анықтауыш пен анықталғыштардың қатаң қ, к дыбыстарының ұяңдауы: Жазылуы Айтылуы бала кезде ала көлеңке ата қоныс жаңа қала ескі киім қысқы киім қыли көз балагезде алагөлеңке атағоныс жаңағала ескігійім қысқыгійім қылигөз Мәтінмен келтірілген мысалдың айтылуы (оқылуы): Білектей / арқасында / өргенбұрұм / Шолпұсұ / сылдырғағып / жүрсақырын // Кәмшәтбөрүк / ақтамақ / қарағасты / Сұлұуғыздың / көрүппең / мұндайтүрүн // (Абай) Мұнда өрген бұрым, кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты, сұлу қыз, мұндай түр деген сөздер анықтауышты тіркестер, бұлар бір ырғақпен айтылады. Осылардың ішінде жоғарғы ережеге мысал болатындары сұлуғыз, қарағасты болып айтылады. 2) Қатар келіп ырғақтық топ құрайтын т о л ы қ т а у ы ш п е н баяндауыш, пысықтауыш пен баяндауыш, бастауыш п е н б а я н д а у ы ш т а р д ы ң араларындағы қатаң дыбыстар ұяңдап айтылады. Мысалы: мен киноға бармай, үйге келдім; ол кітап оқығанды жақсы көреді; ол шақыртпай өзі келді деген сөйлемдердегі курсивпен көрсетілген сөйлем мүшелері бір ырғақтық топ құрайды, сондықтан олар үйгөгелдім, жақсыгөрөд, өзүгелд(і) болып айтылады. 3) Біріккен сөздердің бөліктері (компоненттері) де бір ырғақпен айтылады, сондықтан бұлардың екінші бөлігінің басындағы қ, к дыбыстары алдыңғы компоненттің соңы дауысты дыбыстарға аяқталып тұрса, ұяңдап айтылады: Жазылуы Айтылуы Талдықорған Талдығорған қаракүйе қарагүйө қарақұрт қарағұрт алакөз (құс атауы) алагөз Меңдіқыз Мендіғыз Сарыкөл Сарыгөл 4) Қос с ө з д е р д і ң сыңарлары да осы заңға бағынады: Жазылуы баса-көктеп қара-құра келе-келе қора-қопсық Айтылуы басагөктеп қарағұра келегеле қорағопсұ 5) Сөйлем ішінде сөз дауысты дыбыстарға аяқгалып, оған қатысты шылаулар қ дыбысынан басталса, шылаудың басқы дыбысы ұяң айтылады: Жазылуы Айтылуы желге қарсы желгеғарсы үйге қарай үйгөғарай елу қаралы елүуғаралы екі қайтара екіғайтара немесе екқайтара үй қасында үйғасында 1-баптағы (параграфтағы) ережеге қарап мына өлең шумағының дұрыс айтылуын (оқылуын) көрсетіндер, ол үшін, әрине, мұндағы сөздерді ырғақтық топтарға бөліңдер; бұл мәтінде ырғақтық топтардың қайсысының айтылуы берілген ережеге қатысты екенін айтыңдар. Ат қайда Ақбақайдай шаппай желген, Қыз қайда құдашадай көзі күлген. Алыстан ат арытып келгенімде, Шақыртпай еш адамға өзі келген.

Referencing norms: DauystydanKeyinQKUyangdaidy

kk-KZ · official · sha256:2c5e0b519875450c49f3d8182266cad66fc80adffb0b8c35a000765e939a1647KK-KZ

§15. Бір ырғақтық топта айтылатын сөздердің алдыңғысы дауысты дыбысқа аяқталса, екіншісі дауысты дыбыстан басталса, қатар келген екі дауыстының біреуі (алдыңғысы) “жұтылып” кетеді де, бір ғана дауысты айтылады. Мысалы, торы ат, қара ала, келе алмадым, барып па еді, Қараадыр, Сарыөзек, айта-айта сияқты сөздер торат, қарала, келалмадым, барыппедің, қарадыр, сарөзек, айтайта деп айтылады. Бұл заңға біріккен сөздер де, жеке сөздер де, сөз бен шылаулар да, қос сөздер де бағынады. Қазақ тілінің бұл орфоэпиялық заңдылығын ақындар шебер пайдаланады, яғни жазуда буын саны артық шықса да, айтуда (оқуда) дәл шығатын болғандықтан, сөздерді ақындар еркін қолданады. Мысалы: 3 4 4 Бі-лек-тей / ар-қа-сын-да / өр-ген-бұ-рұм / 3 4 4 Шол-пұ-сұ / сыл-дыр-ға-ғып / жүр-са-қы-рын / 4 3 4 Кәм-шәт-бө-рүк / ақ-та-мақ / қа-ра-қас-ты / 4 3 4 Сұ-лүу-ғыз-дың / кө-рүп-пең / мұн-дай-тү-рүн // Мұнда жүрсе ақырын, көріп пе ең деген сөздері бар жолдар жазылуда 12 буын болғанмен, айтылуда жүрсақырын, көріппең болып кірігетіндіктен, өлең өлшеміне ешбір нұқсан келтірмей тұр. Қатар тұрған сөздердің кез келгенінің екі аралығындағы дауыстылар бірін-бірі “жұта” бермейді. Егер ондай екі сөз екі ырғақтық топта тұрса, аралық дауыстылар өз орындарында анық айтылады: Аласыз / қара гөзү / айнадайын / Жүрекке / ыстықтійіп / салғансайынт / Үлбүрөген / ағетті / ашығжүздү / Тісәдемі / көріппең / қыздыңжайын // (Абай) Мұнда көзі айнадайын, жүрекке ыстық, етті ашық деген сөздер қатар тұрғанмен, екі аралықтарындағы дауыстылар кірікпейді, өйткені бұлар әр бөлек ырғақтық топта тұр. Осы ережені ескеріп, мына өлең шумақтарын ырғақтық топтарға бөліп, дұрыс айтып көріңдер. Дауысты дыбыстардың кірігетін және кірікпейтін жерлерін дәлелдеңдер. Жас қыз бен жас бәйтерек - бәрі бірдей, Жапырағы тұра ма жылда өзгермей? Менен гөрі сөзіңді жақсы ұғушы Кетер деме ер жігіт бір кез келмей. (Абай) Жас дәурен, қызығыңа тоя алмаспын, Ән мен күй, өлең, сені қоя алмаспын. Тірлікте тербелейін, тебіренейін, Бір күні кетсем ұйықтап оянбаспын. (Қ. Аманжолов) Жел желпиді кейде есіп, Көк жайлауда жатырмын. Жұлдыздармен сөйлесіп, Астында аспан-шатырдың. (С. Мәуленов) Ұшады аққу көлден байпаңдаған, Қалқаға бір сөзім бар айта алмаған. Су құйып сырлы аяққа тұндырғандай, Көзіңнен айналайын жаутаңдаған. (Халық өлеңі)

Referencing norms: EkiDauystyTuyisindeBiriZhutylady

kk-KZ · official · sha256:a35f5744536aa98f9d6c183c9c3fe7705212b9cc655348d03f89fc3e070d3545KK-KZ

§ 2. Ырғақтық топ құрайтын екі сөздің алдыңғысы з, ж, р, л, м, н, ң, й, үнді у (тау, бау деген сөздердегі) дыбыстарына аяқталса, келесі сөздің басындағы қ, к дыбыстары ұяңдап, ғ, г болып айтылады. Ырғақтық топтар жез қазған өнер кәсіп бал қаймақ тай келтір аман келді қаз қатар азан қазан жылан көз сонымен қатар қой көз қай қайдағы Жазылуы Айтылуы Жезқазған өнеркәсіп бал қаймақ Тайкелтір Амангелді қаз-қатар азан-қазан жылан көз сонымен қатар қой көз қай-қайдағы Жезғазған өнөргәсіп балғаймақ Тайгелтір Амаңгелді қазғатар азаңғазан жылаңгөз сонұмеңғатар қойгөз қайғайдағы Бұл ережеге мысал ретінде мына үзінділердің дұрыс айтылу түріне назар аударыңыз: Қарағым / айналайын / келдіңғайдан // Алүйрек / алмамойұн / ұшарсайдан // Ейғалқа / мекеніңді / айтыпқойшұ // Адамның / жатполмағы / осұндайдан // (Халық өлеңі) Мына шумақтарды ырғақтық топтарға ажыратып, дұрыс айтылуын көрсетіңдер, жоғарғы ережеге сай келетін сөздерді табыңдар: Салмасам, Айнамкөзге ән болмайды, Кимесем екі бешпент сән болмайды, Ойнасаң, өзің теңдес жаспен ойна, О дағы алғаныңнан кем болмайды, Айнамкөз, сен қайдағы, мен қайдағы, Біреудің мен де өзіңдей боз тайлағы. Есіме, беу қарағым, сен түскенде, Қайнайды зығырданым қай-қайдағы. (Мұхит)

Referencing norms: UndiDenKeyinQKUyangdaidy, ZDenKeyinQKUyangdaidy, ZhDenKeyinQKUyangdaidy

kk-KZ · official · sha256:674f2f4895f547f5d0e6fc3d5664bd3044bf0adf6a9c4ad74902fc0dcf9e343aKK-KZ

§29. Кейбір шылаулардың дыбыстық қатарлары болады, яғни өзіне қатысты алдыңғы сөздің аяқталар дыбысының әуеніне қарай шылау сөздің басқы дыбысы да не ұяң, не қатаң болып құбылып айтылады (және солай жазылады). Мысалы: Ол өлең айтып қана қоймады, домбыра да тартты. Жақып қана жаңа келді, өзгелер әлдеқашан келген-ді. Тек қана бір тілегім бар деген мысалдарда шылау қатаң к дыбысынан басталады және солай жазылады, өйткені шылаудың алдындағы сөздер (айтып, Жақып, тек) п, к деген қатаң дыбыстарға аяқталып тұр. Ал мына сөйлемдерде шылау ғана түрінде айтылады (және жазылады): жалғыз ғана тілегім бар; жаңа ғана келдім; ол радиодан ғана сөйледі. Бұларда шылаулардың алдындағы сөздер не дауысты дыбысқа (жаңа), не ұяң, сонор дыбыстарға (жалғыз, радиодан) аяқталып тұр. Осы сияқты мен, бен, пен (домбыра мен қобыз, қобыз бен домбыра, дауыс пен үн), да/де, та/те (барса да, барып та келді), дағы, тағы (барса дағы, айтып тағы үлгерді), ғой, қой (айттың ғой, хат қой менің күткенім), құрлы, ғұрлы (жат құрлы, бала ғүрлы) деген шылаулар да өздерінің алдындағы сөздің соңғы дыбысына қарай бірде ұяң, бірде қатаң дыбыстармен айтыла береді (және солай жазылады). Сондықтан бала құрлы ақылың жоқ, айтарың осы қана ма, келіп де үлгердің бе деген сияқты етіп айтуға, дыбыстауға болмайды. (Бала ғұрлы, келіп те деп айтылуы керек).

Referencing norms: ShylauDauystydanKeyinUyang, ShylauQatangdanKeyinQatang, ShylauUndiDenKeyinUyang, ShylauZDenKeyinUyang, ShylauZhDenKeyinUyang, ShylaudyQatarsyzAituBolmaidy

kk-KZ · official · sha256:022f0d3f4edb0eaf5cc3c52a0b98870fdbc34a7bdad5dda8418fe135e79577a0KK-KZ

§ 3. Ырғақтық топқа енетін сөздердің бірінші сыңары қ, к, п деген қатаң дыбыстарға аяқталса, келесі сөз дауысты дыбыстардың біреуінен немесе ж, з сияқты ұяң дыбыстардан және р, л, м, н, й, у деген сонорлардан басталып тұрса, алдыңғы қатаң дауыссыздар ұяңдап ғ, г, б болып айтылады. Мысалы, шекара, сатып алды, қонақ үйі, кәсіподақ, келіп еді, қашық жер, бекзат, көк орамал деген сөздер айтылуда: шегара, сатыбалды, қонағұйү, кәсібодақ, келібеді, қашығжер, бегзат, көгорамал болып дыбысталады. Бұл ережеге мысал ретінде мына шумақтардың дұрыс оқылуына назар аударыңыздар және жазылуын көрсетіңіздер: Атеді / бұләнімнің / Жонұбалды // Алғандай / сұлужонұп / ерімталды // Жасымнан / сүйібайтқан / ән болған соң // Жаңылмай / әлігүнге / естеғалды // Жанедім / әсемәнді / сүйүбайтқан // Жағымды / көпкебірдей / жұрт ұнатқан // Келетін / нақысына / жүзғұбұлүп // Кейдөрлеп кейдешалқып / баяулатқан // (Біржан)

Referencing norms: AldynggyQatangUyangdaidy

kk-KZ · official · sha256:90ef38719d9bdb89a75c74afee88dea261856beab4b0e0b2df1c54a9d9c56f5eKK-KZ

§ 4. Бір ырғақпен айтылатын сөздердің алдыңғы сыңары с, ш дыбыстарына аяқталса, келесі сөз ж, ш дыбыстарынан басталса, екі сөз аралығында қос шш дыбысы айтылады. Мысалы, Досжан, сөзшең, бос шылбыр, жас жаным деген сөздердің айтылуы: Дошшан, сөшшең, бошшылбыр, жашшаным. Сол сияқты алдыңғы сыңар з дыбысына аяқталса, келесі сыңар ж дыбысынан басталса, қос жж айтылады. Мысалы, ғазиз жан, тоғыз жерде дегендердің айтылуы: ғазижжан, тоғұжжерде. Осы ережеге байланыстырып, “Абай” операсындағы Абай мен Ажардың арияларынан алынған мына шумақтардың орфоэпиясын талдап көрелік: Жазылуы Айтылуы Бауырым жара, сөзім нала, Дертпен келем мен бүгін. Аямас жау мені айнала Салды салмақ сұмдығын. Қараңғыда жалғыз жарық Әлсіз қолда өшер ме? Айдарым жоқ, жеке қалып, Зұлмат жаншып өтер ме? Бауұрұмжара / сөзүмнала/ Дертпеңгелем / мембүгүн/ Айамашшау / менайнала // Салдысалмақ / сұмдұғұн // Қараңғыда / жалғыжжарық / Әлсізғолда / өшерме // Айдарымжоқ / жекеғалып Зұлматжаншып / өтөрме // Бұл заң екі сөздің аралығында ғана емес, түбір мен қосымшаның түйіскен жерінде де болады. Мысалы, жұмысшы, қосшы, басшы деген сөздер айтылуда жұмұшшы, қошшұ, башшы болып естіледі. Осы ережені ескеріп, мына сөздердің дұрыс айтылуын жазып және оқып көрсетіңдер. ҚызЖібек, Бозжігіт, ауызша, орысша, көзсіз (батыр), құшсаң, көшсін, қас жақсы, қас жаман, жас жарым, Көзжақсым, еш жұмысы (жоқ), бес жылдық (оқу), үш жылдық жоспар, қазша (мамырлаған), қасша (дұшпанша), жазшы, тас жер.

Referencing norms: SShAldyndaQosShSh, ZAldyndaQosZhZh

kk-KZ · official · sha256:fa9614c32d751d58024314a5bbbe6caa2c45ff8102cbd454feefba32f9174ef7KK-KZ

§ 5. Бір ырғақпен айтылатын сөздердің алғашқысы з деген ұяң дыбысқа аяқталса, келесі сөз с деген қатаң дыбыстан басталса, айтылуда қос сс болып естіледі. Бұл заң түбір мен қосымшаның аралығына да тән. Мысалдар: жүз сом, жаз сайын, сөзсіз, бұлардың айтылуы: жүссом, жассайын, сөссүз. Бұл ережеге жаттығу ретінде “Айман - Шолпан” пъесасынан Жарастың мына сөзін келтірейік: Жазылуы Құдаға кел, жамағат, көз салайық, Жарасқан сән-тұрманын біз санайық. Маржаны құмалақтан, Айтылуы Құдағагел / жамағат / көссалайық / Жарасқан / сәнтұрманын / біссанайық // Маржаны / құмалақтан / құрымжелек, Қамшыны жібек бауға шамалайық. құрұмжелек Қамшыны / жібекпауға / шамалайық //

Referencing norms: ZAldyndaQosSS