Қазақ тілінің анықтағышы: емле, тыныс белгілері, сөз сазы

kk-KZ · official · sha256:e30d7ee041352baabaadf38fec7e96032b82dd1fd9e4d6353975ff97b5413c09KK-KZ

§ 15. Б, в, г, д дыбыстарына, негізінен, орыс тілінен енген және орыс тілі арқылы енген сөздер аяқталады: клуб, штаб, автив, штатив, педагог, монолог, округ, отряд, парад. Араб, жад деген бірен- саран кірме сөздер де б, д дыбыстарына аяқталады.

Referencing norms: BVGDgaAiaqtalganSozOrysTilinen, BirenSaranKirmeSozTuzhyrymynZhengedi

kk-KZ · official · sha256:077ab716f3c43e426040222325e717bf6e0a9d2d43b0213eecc38ebb9379c86aKK-KZ

§ 16. ь, ъ белгілері орыс тілінен енген және орыс тілі арқылы енген сөздерде ғана жазылады: асфальт, вольт, руль, премьер, батальон, съезд, разъезд, объект, субъект.

Referencing norms: OrysTilinenEngendeBelgiZhazylady, OzgeSozdeBelgiZhazylmaidy

kk-KZ · official · sha256:9f92e6621071ba7af6a18883784e2e2b161350858fd5f8834043f317f4bbd2fcKK-KZ

§ 21. Орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген және көбінесе термин болып келетін сөздердің басым көпшілігі орыс орфографиясы бойынша жазылады: алюминий, антоним, аудитория, бухгалтер, повесть, гарнизон, гастроль, генерал, геофизика, коммутатор, конгресс, контейнер, плацдарм, плацкарт, термометр, террор, фракция, фрегат, хром, хронограф, цемент, цифр тт.

Referencing norms: KirmeTerminOrisOrfografiasymen

kk-KZ · official · sha256:0dd360529a5805026e40cdbdbc5272744eedeb435d1bad40ca04bbb0ef51396cKK-KZ

§ 22. Орыс тілінен енген сөздердің ішінде дыбысталуы өзгеріп қалыптасқан бірқатар сөздер сол өзгерген күйінде жазылады. Олардың дені қазақ тіліне ертеректе ауызша сөйлеу тілі арқылы енген сөздер. Бұл сөздер, негізінен, тұрмыстық зат, бұйым атаулары мен әкімшілік, сот, сауда, шаруашылық салаларына қатысты атаулар болып келеді: әшмүңке (восьмушка), барқыт, бәтеңке, бәтес, божы (вожжи), бөкебай (пуховый), бөрене (бревно), бөшке, жәшік, кәзекей (казакин), көшір (кучер), калаш (калач), шөген (чугун); ауылнай, болыс, поштабай, сот, кәтелешке (каталашка), түрме, пәтерь (квартира), шіркеу (церковь), тауар, зауыт, кір (гиря), келі (килә, кило емес, бірақ киловатт, киловольт, килограмм). Тұлғасы өзгертіліп жазылатын орыс сөздерін емле сөздіктерінен қарап білуге болады. Орыс тілінен келген кірме сөздердің бірқатары соңғы дауысты а дыбысын түсіріп қалыптасқандықтан, сол ықшамдалған түрінде жазылады: газет (газета емес), минут (минута емес), пар (пара емес), секунд (секунда емес), гранат (граната емес), координат (координата емес), цифр (цифра емес). Ал негізінен, а-ға аяқталатын кірме создер, әсіресе терминдер соңғы дауысты дыбысын сақтап қолданылады және солай жазылады: кассета (кассет емес), кантата (кантат емес), тирада (тирад емес), капсула (капсул емес), оптика (оптик емес) т.б. Бұлардың барлығының жазылуын сөздіктен қарап алу керек. Ескерту. Көркем әдебиетте белгілі бір заманды суреттегенде немесе ертеректегі ақынжыраулар мен жазушылардың шығармаларында осы күнгі орысша тұлғасы сақталып жазылатын бірқатар сөздер өзгерген түрде берілуі мүмкін. Мысалы: майыр (майор), ояз (уездный начальник), жандарал (генерал-губернатор), сияз (съезд), старшин (старшина), бексіл (вексель) т.б.

Referencing norms: AgaAiaqtalatynSozSongyDauystyny, KorkemAdebietteOzgergenTurde, OzgeripQalyptasqanSozOzgergenKuiinde, SongyAnyTusirgenSozYqshamdalgan, TusirgenSozSaqtaluTuzhyrymynZhengedi

kk-KZ · official · sha256:3a0f7be919530e1d92b18d4f196b856dcb013a99f2f7242d7e079671506ef52bKK-KZ

§ 23. Араб, парсы тілдерінен, соңдай-ақ туыстас татар, өзбек т.б. тілдерден енген сөздер қазақша айтылуынша жазылады, яғни сол тілдердегі тұлғасы сақталмайды: бұкара (фуқара), пікір (фикр), әкім (хаким), әзір (хазир), пайда (файдә), наурыз (ноуруз), қате (хата), мақта (пақта), жүзім (йүзүм) т.б.

Referencing norms: ShygysTilderdenEngenQazaqshaAityluynsha

kk-KZ · official · sha256:bfb1aaa5cd4ebc1d2d2deb55b22655c78291b9a67d811a3377b84c497087b86eKK-KZ

§ 33. Сс, лл, тт, пп, ст, кст, сть, зд, кк дыбыстарына біткен орыс тілінен енген жалпы есімдер атау күйінде өзгеріссіз жазылады да, оларға қазақ тілі қосымшалары жалғанғанда соңғы дауыссыз дыбысы түсіріліп жазылады: кросс, кросқа, кросы, класс, класқа, кластар, класы, металл, металды, металы, грамм, грамм +ға – грамға, грам- м+дық – грамдық, грамм +ы – грамы, киловатт+қа – киловатта, грипп +і – грипі, съезд+ге – съезге, съезд +і – съезі, ведомостъ+ка – ведомосқа. Бірдей қос дыбыстарға аяқталған жалқы есімдерге қазақ тілі қосымшалары жалғанғанда, қос әріп сақталып жазылады, тек қосымшаның басқы дауыссыз дыбысы түбірдегі қос дыбыспен бірдей болғанда ғана, үш біркелкі әріп жазылмай, екеуі жазылады: Гримм+ге Гриммге, Гримм+ді - Гриммді, Гримм+мен - Гриммен (Гримммен емес), Покрасс+тың - Покрасстың, Покрасс+қа - Покрассқа, Кирилл+ге - Кириллге, Филипп+тің, Филипп+пен - Филиппен (Филипппен емес), Кузбасс+тың Кузбасстың, Донбасс+қа - Донбассқа, Порккала-Удд+тан - Порккала-Уддан, Лакснесс+ке - Лакснесске.

Referencing norms: AtauKuiindeOzgerissiz, QosymshaZhalgangandaSongyDauyssyzTusiredi, UshBirkelkiAripZhazylmaidy, ZhalqyEsimdeQosAripSaqtalady

kk-KZ · official · sha256:f585383a85841faaab74b8e3ea5936a370d47d8e6f4a4b847b14bb7476369acfKK-KZ

§21. Кірме сөздердің ішінде ст, сть, зд, кст, вт, сс, лл, мм, тт, пп дыбыстарына аяқталғандарына қазақ тілінің қосымшалары жалғанғанда, ең соңғы дауыссыздар түсіріліп айтылады және солай жазылады. Мысалы: коммунист+тер - коммунистер (коммунисттер емес), коммунист +ке коммуниске (коммунистке емес), коммунист+тік - коммунистік (коммунисттік емес), съезд+ге - съезге (съездге емес), съезд+дің - съездің (съезддің емес), съезд +і - съезі (съезді емес), ведомостъ+қа - ведомосқа (ведомостьқа емес), металл +дар - металдар (металлдар емес), терапевт+ке - терапевке (терапевтке емес). Осы ережені ескеріп, мына сөздерге қосымшалар жалғап айтыңдар және жазыңдар. Кросс, грамм, гимнаст, грипп, киловатт, эхинококк, хлорофилл, фармацевт, авиапост.

Referencing norms: QosymshaZhalgangandaSongyDauyssyzTusiredi