Қазақ тілінің анықтағышы: емле, тыныс белгілері, сөз сазы

kk-KZ · official · sha256:2610fd87a3fc20863fd55506d52f29b2c97f55c4f9d1d8ea5f8b4b1211dbd2ecKK-KZ

§30. Кейбір сөздердің дыбыстық екі вариантының қатар айтыла беруі әдеби тіліміздің орфоэпиясына қайшы келмейді. Бірақ мұндай сөздер онша көп емес. Мысалы: мұның - бұның, мұнда - бұнда, шейін - дейін, нажағай - найзағай, уану - жұбану, разы - риза, жаздың күні - жаздыгүні. Бұл сөздердің варианттылығының басты себебі орфоэпияға байланысты емес, өзгеде. Сол сияқты шайтан - сайтан, үкімет - өкімет, айқай - айғай, құдай құдая, заман - замана, ашық – ғашық сияқты бірқатар сөздер де екі вариантта қолданылады. Бұлардың орфоэпиясы жазылған түрінде болуы керек. Өйткені бұл сөздерді екі түрлі етіп қолдануда қазіргі тіліміз белгілі бір мақсатты көздейді. Мысалы, өкімет пен үкімет (екеуінің түбірі бір сөз) деген сөздердің алғашқысы “государство” дегеннің баламасы ретінде қалыптасты; шайтан ~ сайтан сөздерін ақын - жазушылар көбінесе стильдік мақсатта ажыратып қолданады: шайтаны- “кәдімгі жыншайтанды” білдірсе, сайтаны - көбінесе “өжет, өзгені билеп алатын сиқыр қылықты” деген жақсы мәнде жұмсалады. Мысалы, Жұбан Молдағалиевтың мына жолдарына назар аударыңыз, мұнда сайтан сөзі “жын-шайтан” мәнінде емес, жақсы мәнде: Мен қазақпын, қара көз сайтан қызбын, Сөйлей қалсам, тілімнен бал тамғыздым. Сүйе қалсам, өмірдей өле сүйдім, Қас батырмен айқасқам балтам жүзін. Ашық (асық) - ғашық, құдай - құдая, заман - замана сияқты параллельдерді ақындар буын санының артық-кемі қажет болған сәттерде кезек таңдап қолдана береді. Олар сол қолданылған түрінде айтылады (дыбысталады). Мысалы, Абай: Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да – дегенінде асық вариантын алады, өйткені дауыстыдан басталған асық сөзі алдындағы сөздің соңғы буынымен кірігіп, сор-ла-сық түрінде үш буын құрайды, егер ғашық вариантын алса сор-лы ға- шық болып 4 буын болып кетер еді де, 11 буынды тармақтың өлең өлшемі дұрыс шықпас еді. Ал өзге сәттерде Абай “ғашыктың тілі - тілсіз тіл” немесе “сен шошыдың ғашығыңнан” деп ғашық вариантын жұмсайды. Міне, бұл тәрізді бір сөздің белгілі бір мақсатпен әдейі қолданылған екі вариантының екеуі де әдеби нормаға жататындықтан, олардың айтылуы да екі түрлі (яғни қалай берілсе, сол түрінде) болуы керек.

Referencing norms: ManalyqVariantBerilgenTurinde, QatarAituOrfoepiagaQaishyEmes

kk-KZ · official · sha256:3f8735c6138a11a0ff9c3c969583647044fc59c0975808ebbc06d1d5e3b9ba5dKK-KZ

§31. Бір сөздің екі түрлі дыбысталып айтылатындарының ішінде жергілікті ерекшеліктеріне (диалектизмдерге) қатыстыларын жоғарғы көрсетілген вариантты сөздермен шатастырмау керек. Яғни көптеген сөздердің әр жерде әр түрлі дыбыстық өзгерісі болғанмен, әдеби тілдегі түрінше айту - орфоэпиялық норма болады. Мысалы: маңдай - маңлай, шаңырақ - шаңғырақ, киіз - кигіз, ие - еге (үйдің иесі), шатақ - чатақ, саяқты сиықты, аула - әулі, жоңышқа - жоңырышқа, қабырға - қабыртқа, жоқ джоқ, масқара - машқара, бес тиын - беш тиын, ас пісті - ас пысты, мысық мышық, балалар - баладар сияқты параллель сөздердің алдыңғы сыңарлары әдеби норма да, екіншілері - жергілікті (диалектілік) варианттары. Бұлардың айтылуында әдеби нормадағы тұлғасын ұстау қажет. Олай дейтін себебіміз - кейде автордың не кітап, журнал шығарушылардың салақтығынан я болмаса білместігінен кейбір сөздердің әдеби варианты емес, жергілікті қолданыстағы тұлғасы жазылып кетеді. Мұндайда сөзді түзетіп оқыған (айтқан) абзал. Ал пьесаларда немесе фельетон, сықақ әңгімелерде автор сөздің жергілікті не қарапайым сөйлеу тіліндегі варианттарын әдейі берсе, оларды, әрине, сол берілген тұлғасында айту (оқу) керек екендігі белгілі.

Referencing norms: AvtorAdeyiBergendeBerilgenTurinde, AvtorAdeyiBergendeTuzetuZhengedi, DialektiTulgasyndaAdebiNorma, DialektiTuzetipOqu

kk-KZ · official · sha256:d513cb867b55b161ee1ea9e4af60143c57ff8f76b206aa1284a496b6383b6a2fKK-KZ

§32. Қазақ тілінде одағай сөздер де дыбыстық, тұлғалық варианттары бар сөздер тобына жатады. Бірақ бұлардың барлығында қалай берілсе (жазылса), солай айтуға (оқуға) болады. Мысалы: япырау - япырмау - ойпырмау - ойпырмай - ойпырым; ойбой - ойбай, ах - аһ - еһ - ех, аһ-аһ - еһеһ, аха-қа - еһе-һе, уа -уау -уай, па - паһ, бәлі - пәләй, әй - ей, астапыралла астағыпыралла т.б. Жалпы одағай дегендер - дыбысталуы жағынан өте құбылмалы тұлғалар. Сондықтан жазушы өзінің қалауынша бір одағайды бірнеше түрлі құбылтып, қатарлап, дыбыстарын созып бере береді. Мысалы: Ә-ә, солай де! Ой-қой, дүние-ай! Бәрекелді-і, жігіт-ақ екен! Паһ- паһ-паһ, мьша сұлудың кербезін-ай! Осы сөйлемдерді: Е, солай-де! Ой, дүние-ай! Бәрекелді, жігіт-ақ екен! Паһ, мына сұлудың кербезін-ай! деп те беруі мүмкін. Одағайлар адамның түрлі сезім дүниесін білдіретін ишараттар болғандықтан, актер немесе фельетон оқушы пьесалардағы, сықақфельетондардағы одағайларды өзгертіп, бірінің орнына екіншісін айтпағанмен, образдың ыңғайына қарай, дыбыстарын созып немесе келте қайырып, бір одағайды екі-үш рет кайталап немесе бір-ақ рет айтып дегендей, құбылтуына болады. Мысалы, пьесадағы снтуацияға қарай: жә, болды! түрінде де, жә-жә-жә, болды! түрінде де айтылуы мүмкін. Алғашқысында өктем бұйырып, тұжыртып тастау реңкі болса, одағайды екі-үш қайталап айтуда сәл өзгеше реңк пайда болады.

Referencing norms: OdagaiBerilgenTurinde, OdagaiDybystarynQubyltu