«Жеті жарғы» — Уикипедия мақаласы

kk-KZ · unofficial · sha256:ea2c34222aa9d956f8b3efac2cf6dc1a695cd281a01cf94dad02ef4c8cc65ae0

1-жарғы. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).

Ссылаются нормы: DeathForRebellion

kk-KZ · unofficial · sha256:a56ec285d2e4dc04ce07852ec411c75ada52a9daf15aa050e82893b7e649757b

2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесі – елдің бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).

Ссылаются нормы: DeathForTreason

kk-KZ · unofficial · sha256:ad00679fa2e65f079f52ce76787bdfaadf552283508d2aba48c70bcbb82f3037

3-жарғы. Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі өлтірушілікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс өте елеулі жаңалық).

Ссылаются нормы: DeathForKillingInnocent

kk-KZ · unofficial · sha256:fc2efafc40d8ab4691280c82b094c9c5f58119613ec122b8f718f5266f2f8ecf

4-жарғы. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені бұзушыларға өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен, неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор жаңалық).

Ссылаются нормы: AdulteryKunAndDeathMeasuresBothNamed, DeathForAdultery

kk-KZ · unofficial · sha256:ffe0cf59c4bf8a89408484660e08c7a1252e250b857d6f143f9611743a522a27

5-жарғы. Өреде тұрған, тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын. (Ол кезде «ер қанаты – ат» елдің, мемлекеттік соғыс күші ретінде бағаланады).

Ссылаются нормы: DeathForRacerTheft, TheftCapitalQualification

kk-KZ · unofficial · sha256:05fa8097ba5c6537917b92238b849dc892fccd7c9783f94e9d62af47b83c9c85

6-жарғы. Төбелесте мертігудің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн төленсін: а) біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса қыздың қалыңмалын береді. ә) төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді.

Ссылаются нормы: BridePriceNotComputable, DaughterPaymentNotComputable, EyeGivesBridePrice, EyeGivesDaughter, HorsePaymentInSheep, InjuryKunInProperty, LimbGivesHorse

kk-KZ · unofficial · sha256:142e59dcd5edd33fb1953d16b2fd67e56c4a083d3242395bb7b257a1e300807d

7-жарғы. Ұрланған жылқы, өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттірілсін.

Ссылаются нормы: TenfoldPenaltyForHorse, TenfoldPenaltyForValuableAsset, TenfoldPenaltyInSheep, TheftMeasuresBothNamed, TheftPecuniaryQualification, assert-29

kk-KZ · unofficial · sha256:628d7f07b9e1d16ec8815eb11245459537067d0b167ef0bb42f4070525dd5949

«Жеті жарғыда» қылмыстық іс - құқық нормаларына үлкен орын бөлінген. Қылмыс ретіне: кісі өлтіру, мертіктіру, әйелді зорлау, соққыға жығу, қорлау, ұрлық істеу және тағы басқалары жатқан. Кінәлілер жасаған қылмыс деңгейіне сай әртүрлі жазаға кесілген. Бұл жинақта «қанға қан» заңы сақталды. Бірақ билер сотының екі жақ келісуі бойынша жазаны құн төлеумен алмастыруға мүмкіншілігі болған. Құн төлеу төрт жағдайда рәсімделген. Олар: егер әйелі күйеуін өлтірсе және күйеуінің туыстары оны кешірмеген жағдайда, егер әйел некесіз туған баласын өлтірген жағдайда, жұбайлар арасындағы «көзге шөп салушылық» дәлелденген жағдайда және «құдайға тіл тигізгені анықталған жағдайда». Өлім жазасының екі түрі болған: дарға асу және тас лақтыру әрекеттерін қолдану.

Ссылаются нормы: BiyRoleConstitutesCourt, CommutationPower, CommuteToKun, DeathFormClosure, DeathSentenceIsPunishment, KunCaseBlasphemyEstablished, KunCaseClosure, KunCaseMotherKilledNewborn, KunCaseSpousalAdulteryProven, KunCaseWifeKilledHusbandUnforgiven, assert-10, assert-11, assert-12, assert-13, assert-14, assert-15, assert-16, assert-17, assert-18, assert-19, assert-20, assert-21, assert-22, assert-23, assert-24, assert-25, assert-26, assert-27, assert-28

kk-KZ · unofficial · sha256:ee047d6315aeadde11f10b18cbb41f6ac1f51e04e4d670b111aeced844739b98

«Жарғы» сөзі қазақша әділдік, шешім деген ұғымды білдірген. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір жағына аудармай, дәл де әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық: «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтайды. Ол заманда бас кетсе де әділ сөйлеген.

Ссылаются нормы: FairAdjudicationStandard, assert-38, assert-39

kk-KZ · unofficial · sha256:b122c3bc6a3f90126abec3361180b21d6ae04f1ef51e98671302ffa8f92cac7f

Жазалаудың ең көп таралған түрі – құн төлеу болған. Қылмыскердің және өлген адамның әлеуметтік жағдайына байланысты құн мөлшері өзгеріп отырған. Мысалы, өлген ер адамның құны 1000 қой болса, әйел адамның құны 500 қой болған. Ал өлген адамның әлеуметтік жағдайы ақсүйек болса құн мөлшері жеті есе өскен, яғни сұлтан немесе қожа тұқымынан өлтірілгендерге жеті адамның құнын төлеген. «Сұлтан» немесе «қожаға» тіл тигізгені үшін 9 мал, қол жұмсағаны үшін 27 мал төленетін болды. Құлдың құны бүркіттің немесе тазы иттің құнымен теңескен. Дене мүшелеріне зақым келтірген қылмыскер де белгілі мөлшерде құн төлеген. Атап айтқанда, бас бармақ – 100 қой, шынашақ 20 қой болған. Ұрлық жасалған кезде ұрланған заттың құны иесіне «үш тоғыз» етіп қайтарылған. Мысалы, ұрланған 100 түйе 300 жылқыға немесе 1000 қойға теңелген. Бұл баптардан біз «Жеті жарғыға» сай қылмыс істеген әр әлеуметтік таптың құқықтары заңдастырылғанын көреміз.

Ссылаются нормы: AssaultPrivilegedTwentySevenHeads, BaseKunFemale, BaseKunMale, BodyPartKunDue, InsultPrivilegedNineHeads, KunDependsOnBothEstates, KunWithEstateMultiplier, MalValued, OffenderEstateEffectNotQuantified, SheepValueByEquivalence, SlaveKunEquatedToEagle, SlaveKunEquatedToTazy, SlaveKunEquivalenceUnresolved, SlaveKunNotComputable, ThreeTogyzInHeads, ThreeTogyzRestitution, assert-1, assert-2, assert-3, assert-30, assert-4, assert-5, assert-6, assert-7, assert-8, assert-9

kk-KZ · unofficial · sha256:ec3014b22c8df506c6a035212a709ffec20903a4d7015976aa058a508ea9ea51

«Жеті жарғы» заңдар жинағы мемлекеттің ішкі жағдайын күшейтуге бағытталды. Осы заң негізінде қазақтың тайпа, ру басыларын жылына бір рет жиналуға міндеттеді. Бұл жиындарда мемлекеттің сыртқы және ішкі жағдайына байланысты мәселелер дауыс беру негізінде шешілді. Жиынға қару асынып келген азаматтардың ғана дауыс беру құқықтары болды. Сонымен бірге қару ұстап келген азамат жылына өз байлығының жиырмадан бір бөлігін салық ретінде мемлекетке беруге міндеттелді. Жиынға қатысушы әр рудың өз таңбасы болды. Бұл таңбалар құрылтайда мемлекеттік рәміз дәрежесінде бекітілді.

Ссылаются нормы: AnnualAssemblyDuty, AnnualTaxDuty, AnnualTaxInHeads, AnnualTaxShare, ArmedVotingEligibility, ArmedVotingLiberty, AttendAnnualAssembly, MattersDecidedByVote, OrderedAssemblyWindow, PayAnnualTax, TamgaConfirmedAtKurultai, UnarmedMayNotVote, VoteAtAssembly, assert-31

kk-KZ · unofficial · sha256:bfcec330cbca660a21d8151de23109151ee1a8873504d08f19ce264bbe78d55e

«Жеті жарғы» бойынша өлім жазасы мен құн төлеуден басқа жазалар да қолданылған. Мысалы, әкесіне қол жұмсаған ұл баланы қара сиырға теріс отырғызып масқаралаған. Ата-анасына дауысын көтерген қыз баланың жазасын шешесі шешкен. Күйеуін өлтірген екіқабат әйел елден қуылса, христиан дінін қабылдаған адамның мал-мүлкі тәркіленген. Құдайға тіл тигізгендігі жеті адамның куәлігі арқылы анықталған адам таспен атып өлтірілген.

Ссылаются нормы: BlasphemyEstablishedBySevenWitnesses, BlasphemyKunAndDeathMeasuresBothNamed, BlasphemyStoning, ConversionConfiscation, DaughterPunishmentByMotherPower, DecideDaughterPunishment, PregnancyDefeatsDeath, PregnancyOverDeath, PregnantHusbandKillerBanished, SonShamedOnCow, StoningIsNamedForm

kk-KZ · unofficial · sha256:9fc6d369a5cb36533715331591c6b6cf9c8c71a08dfc7c6cbc77014c0b5bd802

Қазақтың негізгі байлығы мал болғаны белгілі. Сондықтан «Жеті жарғы» заңдарына сай әр меншік иесі өз малдарына ен салуға міндеттелді. Сонымен қатар, әр рудың жайылым жер меншігі қатаң белгіленді.

Ссылаются нормы: BrandLivestockItem, BrandingDuty, OrderedBrandingWindow, PastureFixed

kk-KZ · unofficial · sha256:5a0b579dad252cc37488c5ab00f4094c5f7da805f6a58ab67bca6d4f2315e298

(Мысалы, бұл қағидаларға Абай да үлкен мән бергені және кезінде өзі жасаған заң жобасында ескергені белгілі.)

Ссылаются нормы: assert-40

kk-KZ · unofficial · sha256:7edd9c70b69c67d2343658840bb4e95b569168b9d1c5603eef9ccb945c0c2ab4

Онда жер дауы, отбасы және неке заңы, қылмыс пен құн дауына, ұрлық-қорлық, тонаушылыққа және куәлік ету мен ант беру рәсімдеріне орай қалыптасып, тұжырымдалған қазақтың ұлттық әдеп-ғұрып заңдары көрініс тапқан.

Ссылаются нормы: RegulatedHere, assert-32, assert-33, assert-34, assert-35, assert-36, assert-37