«Жеті жарғы» — Уикипедия мақаласы

kk-KZ · unofficial · sha256:ea2c34222aa9d956f8b3efac2cf6dc1a695cd281a01cf94dad02ef4c8cc65ae0KK-KZ

1-жарғы. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).

Referencing norms: DeathForRebellion

kk-KZ · unofficial · sha256:a56ec285d2e4dc04ce07852ec411c75ada52a9daf15aa050e82893b7e649757bKK-KZ

2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесі – елдің бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).

Referencing norms: DeathForTreason

kk-KZ · unofficial · sha256:ad00679fa2e65f079f52ce76787bdfaadf552283508d2aba48c70bcbb82f3037KK-KZ

3-жарғы. Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі өлтірушілікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс өте елеулі жаңалық).

Referencing norms: DeathForKillingInnocent

kk-KZ · unofficial · sha256:fc2efafc40d8ab4691280c82b094c9c5f58119613ec122b8f718f5266f2f8ecfKK-KZ

4-жарғы. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені бұзушыларға өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен, неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор жаңалық).

Referencing norms: AdulteryKunAndDeathMeasuresBothNamed, DeathForAdultery

kk-KZ · unofficial · sha256:ffe0cf59c4bf8a89408484660e08c7a1252e250b857d6f143f9611743a522a27KK-KZ

5-жарғы. Өреде тұрған, тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын. (Ол кезде «ер қанаты – ат» елдің, мемлекеттік соғыс күші ретінде бағаланады).

Referencing norms: DeathForRacerTheft, TheftCapitalQualification

kk-KZ · unofficial · sha256:05fa8097ba5c6537917b92238b849dc892fccd7c9783f94e9d62af47b83c9c85KK-KZ

6-жарғы. Төбелесте мертігудің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн төленсін: а) біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса қыздың қалыңмалын береді. ә) төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді.

Referencing norms: BridePriceNotComputable, DaughterPaymentNotComputable, EyeGivesBridePrice, EyeGivesDaughter, HorsePaymentInSheep, InjuryKunInProperty, LimbGivesHorse

kk-KZ · unofficial · sha256:142e59dcd5edd33fb1953d16b2fd67e56c4a083d3242395bb7b257a1e300807dKK-KZ

7-жарғы. Ұрланған жылқы, өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттірілсін.

Referencing norms: TenfoldPenaltyForHorse, TenfoldPenaltyForValuableAsset, TenfoldPenaltyInSheep, TheftMeasuresBothNamed, TheftPecuniaryQualification, assert-hc23b95d3fba5b450c7f81bd3fd0974445675cd34a46cb47aa2546ab05f0d0a6c

kk-KZ · unofficial · sha256:628d7f07b9e1d16ec8815eb11245459537067d0b167ef0bb42f4070525dd5949KK-KZ

«Жеті жарғыда» қылмыстық іс - құқық нормаларына үлкен орын бөлінген. Қылмыс ретіне: кісі өлтіру, мертіктіру, әйелді зорлау, соққыға жығу, қорлау, ұрлық істеу және тағы басқалары жатқан. Кінәлілер жасаған қылмыс деңгейіне сай әртүрлі жазаға кесілген. Бұл жинақта «қанға қан» заңы сақталды. Бірақ билер сотының екі жақ келісуі бойынша жазаны құн төлеумен алмастыруға мүмкіншілігі болған. Құн төлеу төрт жағдайда рәсімделген. Олар: егер әйелі күйеуін өлтірсе және күйеуінің туыстары оны кешірмеген жағдайда, егер әйел некесіз туған баласын өлтірген жағдайда, жұбайлар арасындағы «көзге шөп салушылық» дәлелденген жағдайда және «құдайға тіл тигізгені анықталған жағдайда». Өлім жазасының екі түрі болған: дарға асу және тас лақтыру әрекеттерін қолдану.

Referencing norms: BiyRoleConstitutesCourt, CommutationPower, CommuteToKun, DeathFormClosure, DeathSentenceIsPunishment, KunCaseBlasphemyEstablished, KunCaseClosure, KunCaseMotherKilledNewborn, KunCaseSpousalAdulteryProven, KunCaseWifeKilledHusbandUnforgiven, assert-h09960592b33e8874406d2dd61fddea34b7b2de816a55c499e9789018d3bee4cc, assert-h13eb2fac31f5c5f0d09c6024c92e3f829270558eff00697c5cf6ca8cc7a71e17, assert-h1e787023a6accf245ade904b431c08250433519ac5634cee07484c347991d544, assert-h208ea42e1ab32a6e6abc712403ad6a9af6f92131d2f2fc264ccc06389d78c9ab, assert-h4e46e4a413fff2a92ce6ccfbefa792d4aaf02b5a0e5e03c56651cc7a17ad4227, assert-h5bdd115534c3db6c9d3fc91230ee12531c07ad0ae22e087d0d04cb62fb33d57c, assert-h611b647fdce11db5a55f9ff377a6953683df71c8642d4eff661d42a44af22a53, assert-h61b5228460cc4f9b1e933d524de3f369f148ed1180a7128b66fb3c2abd67c610, assert-h707cca822898ab08c5f3e6045d6496f11cd02528d0cd8b73c8be2a89b22c208e, assert-h80ba34ce8dd7cea0f396e25cdd93a3b411891657860304f1fb05c336bfeb1c0e, assert-h83b0a59c8c95b19c22c5504e2537198d51aa89b3518bbb5bd03937933601536e, assert-h8de5fec68ed072994294eed2d53e44058666a3173d4f5418c593d80213ab9606, assert-h916ace9e1a60b044e08fc88babb002497462e2768a57e1e8bf5c8d7a16e7f00b, assert-haaf392b888d8ca3b6a3b1ab3307fedee7a116e5aa8c1a53999198bef5605ab40, assert-hb5ee320b9d211cfc4af4587d4dd3a33a4896e3f12476c612cec494acb68892ed, assert-hcbb538485376bb5834e024252495c68c01a70a7d1dc511dcc4f8d8654727a0a6, assert-hcc2df0efc57f0e1ed706a48800b9f014b28dbb4a14a1e08143754184c95e5a4c, assert-hec9a6594f820e8affa1d896e81fae7123bb66bd1df5866463ce5f7174e94d7bc, assert-hff101b52ce85bc088005c11ca483ba42841f45fd9562c9c60a96304cb0102063

kk-KZ · unofficial · sha256:ee047d6315aeadde11f10b18cbb41f6ac1f51e04e4d670b111aeced844739b98KK-KZ

«Жарғы» сөзі қазақша әділдік, шешім деген ұғымды білдірген. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір жағына аудармай, дәл де әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық: «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтайды. Ол заманда бас кетсе де әділ сөйлеген.

Referencing norms: FairAdjudicationStandard, assert-h1c0b91b83a8465d828ee5c2b6de967340be3ff835bf8bb9a4c05a3009ea86078, assert-h8976bd7a5f2ad321814f0179b871ea9cdb57f3de73305c3f506f80d66b7bdb3b

kk-KZ · unofficial · sha256:b122c3bc6a3f90126abec3361180b21d6ae04f1ef51e98671302ffa8f92cac7fKK-KZ

Жазалаудың ең көп таралған түрі – құн төлеу болған. Қылмыскердің және өлген адамның әлеуметтік жағдайына байланысты құн мөлшері өзгеріп отырған. Мысалы, өлген ер адамның құны 1000 қой болса, әйел адамның құны 500 қой болған. Ал өлген адамның әлеуметтік жағдайы ақсүйек болса құн мөлшері жеті есе өскен, яғни сұлтан немесе қожа тұқымынан өлтірілгендерге жеті адамның құнын төлеген. «Сұлтан» немесе «қожаға» тіл тигізгені үшін 9 мал, қол жұмсағаны үшін 27 мал төленетін болды. Құлдың құны бүркіттің немесе тазы иттің құнымен теңескен. Дене мүшелеріне зақым келтірген қылмыскер де белгілі мөлшерде құн төлеген. Атап айтқанда, бас бармақ – 100 қой, шынашақ 20 қой болған. Ұрлық жасалған кезде ұрланған заттың құны иесіне «үш тоғыз» етіп қайтарылған. Мысалы, ұрланған 100 түйе 300 жылқыға немесе 1000 қойға теңелген. Бұл баптардан біз «Жеті жарғыға» сай қылмыс істеген әр әлеуметтік таптың құқықтары заңдастырылғанын көреміз.

Referencing norms: AssaultPrivilegedTwentySevenHeads, BaseKunFemale, BaseKunMale, BodyPartKunDue, InsultPrivilegedNineHeads, KunDependsOnBothEstates, KunWithEstateMultiplier, MalValued, OffenderEstateEffectNotQuantified, SheepValueByEquivalence, SlaveKunEquatedToEagle, SlaveKunEquatedToTazy, SlaveKunEquivalenceUnresolved, SlaveKunNotComputable, ThreeTogyzInHeads, ThreeTogyzRestitution, assert-h12a6e33bbf57cc6b77f675abd05fa51459274b510e1fb48a9cce65e986847f0c, assert-h27c07f4fdbe48200d96e8e06da007fc7db69c0d772b98d42c98ac9a9ebd36e77, assert-h2f0cd50fcd1871875c5e043cf9fce43104f7b99ac0df940aa729fc42d0841613, assert-h58b9b817a7392614b2665a67ef4938ff0e53f776af9fbfcad71a7a53061589d2, assert-h79ea12a2d39a6989425d72686b8ae0d6f090953e57d802c6a9f5368f7fe821a5, assert-h8532bf1fa5d9e9777f912cf2cb6fc4cb2c1507835513ef12024e77f091a336ea, assert-h89b664e141fc9d83a059ec11d07f8d083efd41acc278ee27fe2d6dd88a109cf0, assert-h912873437e8abfc6d1d67b97480d765513032899e4a358d77d91072ccb2f30df, assert-ha987b1727e9bfa73e9362aa269ff54b5476a40eb0bf589dbe808ca4b41506d6d, assert-hee57cc7c77d40520ea2b372706561c6276e3aee38787f3e0f08e8d26db9bbd57

kk-KZ · unofficial · sha256:ec3014b22c8df506c6a035212a709ffec20903a4d7015976aa058a508ea9ea51KK-KZ

«Жеті жарғы» заңдар жинағы мемлекеттің ішкі жағдайын күшейтуге бағытталды. Осы заң негізінде қазақтың тайпа, ру басыларын жылына бір рет жиналуға міндеттеді. Бұл жиындарда мемлекеттің сыртқы және ішкі жағдайына байланысты мәселелер дауыс беру негізінде шешілді. Жиынға қару асынып келген азаматтардың ғана дауыс беру құқықтары болды. Сонымен бірге қару ұстап келген азамат жылына өз байлығының жиырмадан бір бөлігін салық ретінде мемлекетке беруге міндеттелді. Жиынға қатысушы әр рудың өз таңбасы болды. Бұл таңбалар құрылтайда мемлекеттік рәміз дәрежесінде бекітілді.

Referencing norms: AnnualAssemblyDuty, AnnualTaxDuty, AnnualTaxInHeads, AnnualTaxShare, ArmedVotingEligibility, ArmedVotingLiberty, AttendAnnualAssembly, MattersDecidedByVote, OrderedAssemblyWindow, PayAnnualTax, TamgaConfirmedAtKurultai, UnarmedMayNotVote, VoteAtAssembly, assert-hb30d2a26e7d11ccb6ab97a7268749b6b062fe40375b69d413d66fff5095c35d8

kk-KZ · unofficial · sha256:bfcec330cbca660a21d8151de23109151ee1a8873504d08f19ce264bbe78d55eKK-KZ

«Жеті жарғы» бойынша өлім жазасы мен құн төлеуден басқа жазалар да қолданылған. Мысалы, әкесіне қол жұмсаған ұл баланы қара сиырға теріс отырғызып масқаралаған. Ата-анасына дауысын көтерген қыз баланың жазасын шешесі шешкен. Күйеуін өлтірген екіқабат әйел елден қуылса, христиан дінін қабылдаған адамның мал-мүлкі тәркіленген. Құдайға тіл тигізгендігі жеті адамның куәлігі арқылы анықталған адам таспен атып өлтірілген.

Referencing norms: BlasphemyEstablishedBySevenWitnesses, BlasphemyKunAndDeathMeasuresBothNamed, BlasphemyStoning, ConversionConfiscation, DaughterPunishmentByMotherPower, DecideDaughterPunishment, PregnancyDefeatsDeath, PregnancyOverDeath, PregnantHusbandKillerBanished, SonShamedOnCow, StoningIsNamedForm

kk-KZ · unofficial · sha256:9fc6d369a5cb36533715331591c6b6cf9c8c71a08dfc7c6cbc77014c0b5bd802KK-KZ

Қазақтың негізгі байлығы мал болғаны белгілі. Сондықтан «Жеті жарғы» заңдарына сай әр меншік иесі өз малдарына ен салуға міндеттелді. Сонымен қатар, әр рудың жайылым жер меншігі қатаң белгіленді.

Referencing norms: BrandLivestockItem, BrandingDuty, OrderedBrandingWindow, PastureFixed

kk-KZ · unofficial · sha256:5a0b579dad252cc37488c5ab00f4094c5f7da805f6a58ab67bca6d4f2315e298KK-KZ

(Мысалы, бұл қағидаларға Абай да үлкен мән бергені және кезінде өзі жасаған заң жобасында ескергені белгілі.)

Referencing norms: assert-hd3cd26525a9a05328e614bb9057246b408b9445bc53e69ccff676fd1afcc9c9b

kk-KZ · unofficial · sha256:7edd9c70b69c67d2343658840bb4e95b569168b9d1c5603eef9ccb945c0c2ab4KK-KZ

Онда жер дауы, отбасы және неке заңы, қылмыс пен құн дауына, ұрлық-қорлық, тонаушылыққа және куәлік ету мен ант беру рәсімдеріне орай қалыптасып, тұжырымдалған қазақтың ұлттық әдеп-ғұрып заңдары көрініс тапқан.

Referencing norms: RegulatedHere, assert-h07483de2a2fa92b489c4e826b55973f3d30442a1735f05d215e109e5d80abd5f, assert-h549ee969630c3e4199fb045b7490602170bee695c1ff5381dc552e4b227d7398, assert-h6afc5c5628cd1cd3e1efe3bb9de41c49578dcbbba8c3193a24879d4523b8501b, assert-h71dd046c4d16f262f797913a8aa418f5c334d8beaca3afab258b66280b498446, assert-h766876d93b43fada45f19973737f2503c9c42d6dd088c1259b686e10f9ab513a, assert-ha2913417f8da65534f75aa4eace6294f62e74d63066f60165842a3572874c93c