«Қасым ханның қасқа жолы» — Уикипедия мақаласы

kk-KZ · unofficial · sha256:6b7e10a71f515f8d4bee0846ab6e7646394594e7f5a740bafa098004f0f8b086

↑ Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1

kk-KZ · unofficial · sha256:f619ca733be0f10802fd9dee9ec04a36acda4e426da84f7f894053e5125d6a6b

Қасым ханның қасқа жолы — қазақ халқының хандық дәуіріндегі әдет-ғұрыптық заң ережелерінің жиынтығы. Қасым хан хандық құрған кезде (1511 - 23) ел басқару ісінде қолданылған. Негізі орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған «ярғу» заңынан (қазақша «жарғы» - хақиқат деген ұғымды білдіреді) алынған. Қасым хан өзі билік құрған кезеңде қазақ халқының этникалық аумағын кеңейту барысында әдет-ғұрыптық заңдарға арқа сүйеді. Тіпті шариғат қағидасын мығым ұстанған отырықшы аудандар да Қасым ханның қол астына өткен соң, әдет-ғұрыпқа сүйенген қазылық биліктерге жүгіне бастады. Қасым хан өз заңында Құран талаптарына қайшы келмейтін қазақи ғұрып ерекшеліктерін сақтады. Мысалы, жеті атаға дейін үйленбеу, әмеңгерлік, құдалық жол-жоралар, қазылық билік, т.б. Ол халықтың көкейінен шыққан әрі ежелден келе жатқан билік дәстүрді, әдет-ғұрыптық «жарғыны» жаңғыртып, күшейтті. Бұл заңға енген ережелер:

Ссылаются нормы: BasisImpliesPrecedence, QasqaTarauClosure, RetainedCustomAgreesWithQuran, assert-71, assert-72, assert-73, assert-74, assert-76, assert-80, assert-81

kk-KZ · unofficial · sha256:7570653ecb362512b3ca9a3ec1912e61e0e8280de739e14241555ed64f78a398

Бұл жарғы халық арасында ілтипатпен «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталып кетті. «Қасқа жолдың» қағидалары өзгерусіз XVII ғасырға жетіп, Есім хандық құрған тұста (1598 - 1645) «Есім ханның ескі жолы» деген жаңа атқа ие болды. Тәуке ханның тұсында (1680 - 1708) бұл заң әлі де шариғат қағидасымен боялмай, ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтады. Құба қалмақтың жортуыл шапқыншылығына байланысты тарихи-саяси жағдайдың аса шиеленіскен қиын кезеңінде сұңғыла ойшыл билер бес тараудан тұратын ежелгі ережелерге тағы да екі тарау қосып, «Жеті жарғы» (Жеті хақиқат) деп атаған. Тәуке кезінде қосылған бұл екі тарау: жесір дауы; күң дауы. Бұл кезеңде шапқыншылық, кісі өлтіру көп болғандықтан құн дауын өз алдына бөлектен, қылмыс заңына айналдырған. XV - XVIII ғасырларда қолданылған ежелгі жарғының үзінділері халық аузында қысқа-қысқа мәтел сөздер қалпында сақталған. Мысалы, «Қара қылды қақ жару»; «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіру», «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», т.б.[1]

Ссылаются нормы: AddedSectionEntersZhetiZhargy, AddedSectionsClosure, InheritedSectionStaysInZhetiZhargy, InheritedSectionsClosure, LineageBase, LineageStep, RenamingOnlyReadingRule, SayingSectionUnknown, SevenIsFivePlusTwo, SourcesDisagreeOnTransition, TarauTextNotPreserved, assert-11, assert-12, assert-67, assert-68, assert-69, assert-70, assert-77, assert-78, assert-82, assert-86, assert-87, assert-88, assert-89, assert-90, assert-91, assert-92, assert-93

kk-KZ · unofficial · sha256:a832d043ac0e33d5f025683be0278a27ce5c762fda1c38729af1f53930c2afbe

мүлік заңы (жер дауы, мал-мүлік дауы);

kk-KZ · unofficial · sha256:6a58e5cdb0d8699c848fa948a946ba6f25c2ed932c482420fcb9813b3404e2e1

қылмыс заңы (кісі өлтіру, талау, шапқыншылық жасау, ұрлық қылу);

kk-KZ · unofficial · sha256:7b47fc80a2450d14569746c2aff57fc0d67b3d098949a47e415b83c37c225cee

әскери заң (қосын жасақтау, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны т.б.).

kk-KZ · unofficial · sha256:5956239603909c7a2ed7543fca521e79ca118d38735880fbfbddae17653e5318

елшілік жоралары (майталман шешендік, халықаралық қарым-қатынастағы сыпайылық, әдептілік, ибалылық);

kk-KZ · unofficial · sha256:83c0289ff51f40dc8d8ee10ddf610dcaf945d5f5d23c71a50e00416f03b7efb9

жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке, думан үстіндегі ережелер, ат жарыс, бәйге ережелері, жасауыл, бекеуіл, тұтқауыл міндеттері).