Әмеңгерлік (энциклопедиялық мақала)

kk-KZ · unofficial · sha256:e1c3698a71eac709cd8c76f7cc893999c09b7c2696181e6c3e019b57077dca47

Әмеңгерлік — дәстүрлі құқықтық мәдениеттің негізгі институттарының бірі; күйеуі өліп, жесір қалған әйелдің қайын ағасына немесе қайын інісіне, не болмаса жұбайының ең жақын туыстарының біріне тұрмысқа шығуы, некелесуі. Бұл қазақ қоғамында ерте заманнан “аға өлсе, жеңге — мұра, іні өлсе, келін — мұра”, “әйел ерден кетсе де, елден кетпейді” деген қағидаға айналып, әдеттік заң нормасы ретінде қалыптасқан. Әмеңгерлік мәселесі ру ақсақалдарының басқаруымен қандас туыстар арасында мұқият талқыланған, ортақ ұйғарыммен шешілген. Әмеңгерлік институтының тек әлеуметтік-құқықтық қана емес, сондай-ақ тәрбиелік-гуманистік мәні де зор болған.

Ссылаются нормы: ClanConfirmsTheAmenger, DecreeVoidsTheBasis, FirstTierIsCalled, FirstTierMarked, SecondTierIsCalled, SecondTierMarked, WidowIsWidow, WidowStaysInTheClan, assert-1, assert-11, assert-12, assert-13, assert-2, assert-3, assert-4, assert-7, assert-8, assert-9, ru_ugarymy, ru_ugarymy/external

kk-KZ · unofficial · sha256:f6c4bb0de202a9e0ca42065c7e11beb883af706314639d7f95d0ad97b7443317

Біріншіден, көшпелі тұрмыс салтында жесір әйелдің жалғыз өзі күнелтуі, күйеуінен қалған бала-шағаға, мал-мүлікке ие болуы қиын. Бөгде, тегі бөлек біреуге тұрмысқа шықса, балаларына өгейлік, мейірімсіздік танытуы мүмкін.

kk-KZ · unofficial · sha256:3947e831f0e50b41f0a3c6ecad1be633d6c30cc23a1c5a279a9d162c1ba1f261

Екіншіден, марқұм күйеуінен қалған мал-мүлік жесір әйелге берілсе, бөтен адамның иемденіп кетуі, талан-таражға салуы, жетім балаларды нәпақасыз қалдыруы мүмкін.

kk-KZ · unofficial · sha256:43a6e8d8c9c27315cde7c21d22572864131b94e0127657ebee780df85018471b

Үшіншіден, бөгде біреуге күйеуге шығатын болса, әкелерінің қандас, аталас туыстары жетім балаларды анасынан ажыратып алып қалуы ықтимал. Мұның ауыр қиянат боларын қазақтар жақсы түсінген.

kk-KZ · unofficial · sha256:28dafb88c886992ef36b59d847ddc433f5537914dda8fa10bc3312923a785885

Сондықтан, аталған факторларды ескере отырып, қазақ ғұламалары “Жеті Жарғы” нормаларында ері қайтыс болған жесірдің “елден кетпеуін”, күйеуінің қандас туыстарының біріне күйеуге шығуын міндеттеген. Қаза тапқан еркектің туған-туыстары жесір әйелдің “әмеңгері” деп аталған. Қазақ қоғамында әмеңгерліктен бас тарту сирек кездескен, ол өзінің туысының жетім қалған балаларына, яки, өзінің қандас іні-қарындастарына мейірімсіздік, жаныашымастық ретінде бағаланған. Ал әйел әмеңгерліктен бас тартса, оған бала да, мал-мүлік те берілмеген, тек өз қалауымен күйеуге шығу еркі ғана берілген.

Ссылаются нормы: AdatPricesTheChoice, AdatReckonsChildToTheDead, DeonticsAreIncompatible, DepartureLeavesTheClan, KaramolaGrantsAShare, OrdersAgreeOnTheChild, RefusalBuysFreeChoice, RefusalCostsTheChildren, RefusalCostsTheProperty, TorahBindsTheBrother, TorahBindsTheWidow, TorahHasHalitzah, TorahReckonsChildToTheDead, WitnessesDivergeOnThisWidow, assert-10, assert-14, assert-15, assert-5, assert-6