«Алаш» партиясының бағдарламасының жобасы

kk-KZ · official · sha256:25be36dd18308d8576a3c7d0ce206fe0e9ec7266b7d87b34d3c4c864162e28dcKK-KZ

Қазақ.-1917.-№251. //Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Сәуір 1901 ж. –желтоқсан 1917 ж.-Алматы: «Алаш», 2004. Т.1.-438-441-бб.

kk-KZ · official · sha256:b6e1b6ee6d0897f13c58129ed7c4b18b9079dd1f6cdfb99ea07d1ad18a4c1930KK-KZ

X. Жер мәселесі

kk-KZ · official · sha256:c577cc79b07f874157aae945fc26ee3cdea7c6a1bdeded0a41cf8311b3aa918dKK-KZ

Учредительное собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасын алдымен жергілікті жұртқа берілсін деу. Қазақ жер сыбағасын отырған жерлерден алып орналасқанша қазақ жеріне оған мұжық келмеу.

Referencing norms: AllotmentFirstToLocalPeople, AllotmentToIncomerYields, LocalClaimPrevailsOverIncomer, SettlerArrivalAfterKazakhsSettled, SettlerArrivalBarredUntilKazakhsSettled

kk-KZ · official · sha256:c2c42dcfd133269241c465f37d8be9786cd9f7efad8aceb1ef467b7952d476baKK-KZ

Бұрын алынған жерлердің мұжық отырмағандары қазаққа қайту. Қазаққа тиетін жер сыбағасын жергілікті комитеттер кесу. Сыбаға өлшеу нормасы – жердің топырағы мен шаруашылық түріне қарай жасалу. Сыбағадан артылған жер земства қолында болу. Артық тұрған жерден ел өскенде ауық-ауық сыбаға келісіп берілу. Түркістанда жермен бірге су сыбағасы да кесілу. Жерді қазақ үй басына иеленбей, ауыл-аймақ, туысқан табына меншіктенп алу. Өзара әділдік жолмен пайдалану.

Referencing norms: HouseholdOwnershipFails, JustUseAmongOwners, KinCommunityOwnershipConforms, LocalCommitteeMeasuresAllotment, MeasureAllotment, MeasureNormBySoilAndHusbandry, MeasureNormWithoutHusbandryFails, MeasureNormWithoutSoilFails, PeriodicAllotmentFromSurplus, SurplusLandHeldByZemstvo, TurkestanWaterAllotment, UnsettledTakenLandReturns, assert-hd88b08f96bae613a3909e03738bf2151e2ca2aac272344454efb619dde88cf72

kk-KZ · official · sha256:b8f6b650e87d5828698e900efb80fd98c94db6ce4e0abd77dbdde3d4bfec3f56KK-KZ

Жер законында жер сату деген болмау, әркім өзі пайдалану. Пайдасынан артық жер сатылмай, земстваға алыну. Жердің кені, астығы, байлығы қазнаныкі болып, билігі земства қолында болу.

Referencing norms: DisposeOfSubsoil, ExcessLandTakenToZemstvo, LandSaleVoid, NoLandAlienationImmunity, NoLandSale, SubsoilAuthorityWithZemstvo, SubsoilBelongsToTreasury

kk-KZ · official · sha256:999643b78eca05f59caedde8c5bf296afb8fe892ba16b4a4c1f4e216a0d5f454KK-KZ

Аса зор ағаш, зор өзендер мемлекеттікі болып, аз ағаш ћәм көл байлықтары земства мүлкіне саналу.

Referencing norms: GreatForestBelongsToState, GreatRiverBelongsToState, LakeWealthIsZemstvoProperty, SmallForestIsZemstvoProperty

kk-KZ · official · sha256:f978c506e972765da7fe3101277b3ae037728d83fced14512177b06cb0d3843aKK-KZ

I. Мемлекет қалпы

kk-KZ · official · sha256:7735c244e435873c95f8c104d3ad8f6c63c0ebc3ae92c4f438afdf98ce50d434KK-KZ

Русия демократический федеративный республика болу. (Демократия мағынасы мемлекетті жұрт билеу. Федерация мағынасы құрдас мемлекеттер бірлесуі. Федерационный республикада әр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір болады. Әр қайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді.)

Referencing norms: GovernOwnAffairs, MemberStateCommonAccord, MemberStateInternalPower, MemberStateSelfGovernment, MemberStateSeparateFoundation, PeopleRuleTheState, PeopleRuleTheState/necessary, PeopleRuleTheState/sufficient, assert-hb3dd4b1ba1b414ff2696c0f64a4a5924c9aa4fbe972d1c882c7e4c7c55023b3a

kk-KZ · official · sha256:cd29bf9c0587912adf5443dcf968c2ff63c9b192cf28d165b12875eeeca394f0KK-KZ

Үкімет басында Учредительное Собрание мен Г.Думаға қалауынша кесімді жылға сайланатын президент болу. Президент халықты министрлер арқылы бағу, ол министрлер Учредительное собрание мен М.Дума алдында жауаптар болу.

Referencing norms: AccountableToConstituentAssembly, AccountableToStateDuma, ActCarriedThroughMinister, ElectPresident, GovernanceBypassingMinistersVoid, GovernanceThroughMinistersValid, JointPresidentialElection, MinisterAccountableToAssembly, MinisterAccountableToDuma, PresidentialElectionPower, PresidentialTermIsDefinite, assert-h6550351bba12b6dc4c325c3f16ac9fae26bb37130616a3e3c43cf564925f68fa, assert-ha982c8f350606d18621e0894a4a27f58b5e45ac2a1aaab83ed8401a2f8350f89

kk-KZ · official · sha256:955afc4d763581212ac2e4d5fd517b9ea8cd2dfd99120f8e6f1bcd4b64d1a97aKK-KZ

Депутаттар тегіс, тең, төте ћәм құпия сайлаумен болады. Сайлау құқында қан, дін, еркек-әйел талғаусыз болу.

Referencing norms: DeputyElectionConforms, DeputyElectionDefective/alt/1, DeputyElectionDefective/alt/2, DeputyElectionDefective/alt/3, DeputyElectionDefective/alt/4, EqualSuffrage, EqualSuffrageImmunity, EqualSuffrageLiberty, GroundDescentProhibited, GroundReligionProhibited, GroundSexProhibited, SuffrageDenialOnProhibitedGroundVoid, SuffrageEqualityImmunity

kk-KZ · official · sha256:d24b6bed11c212ba4bda99d72066ed4a2f976ec67d215bfc7a057f87b3b92e2eKK-KZ

Законды жалғыз ғана М.Дума шығару ћәм Г.Дума үкімет үстінен қарап, ісін тексеру, запрос (сұрау) жасау құқы да Г.Думада болады. Мемлекет салығы Г.Думасыз салынбау.

Referencing norms: DumaInquiryPower, DumaInspectionPower, DumaLegislativePower, DumaOversightPower, DumaTaxPower, EnactLaw, ImposeStateTax, InspectGovernmentAffairs, NoTaxWithoutDuma, NonDumaEnactmentVoid, SubmitInquiry, SuperviseGovernment, TaxWithoutDumaVoid, TaxpayerImmunityWithoutDuma

kk-KZ · official · sha256:4b6d01ecad20ecf281b8afbdf1ae21800be9ef6a4cc9ecb6123132131636baeaKK-KZ

II. Жергілікті бостандық

kk-KZ · official · sha256:1ae464ce88b961827c0b762a34785de212f64f106f9ab0343839d03a69f45371KK-KZ

Қазақ жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгінін өзінде болып Русия республикасының федерациялық бір ағзасы болу. Реті келсе, қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен әзірге бірлесе болу, реті келмесе, бірден-ақ өз алдына жеке болу. Қайткенде де осы екі земствалықты қабыл алу.

Referencing norms: AutonomyJoinsNeighbours, AutonomyStandsSeparately, KazakhAutonomyFederalOrgan, KazakhAutonomySelfGoverning, KazakhRegionsBoundTogether, ZemstvoAcceptedWhenJoined, ZemstvoAcceptedWhenSeparate, assert-he94387544df43bc0491c8d8513ea56ac57167d09a3fd5c57a7fbce9aecf274bb

kk-KZ · official · sha256:91122aa7f25bb61b04793968ddcfd3979920e877c8ad59081990361216ac77eeKK-KZ

«Алаш» партиясы қазақтың би, болыс, ауылнайлары сияқты орындарында қызмет ететін адамдар жұртқа пайдалы, жұрт үшін қызмет етерге көңілді адамдар болуына жаћұд қылады. Земствалардың управаларында, милицияларында таза қызметші боларлық адамдардың атын халық қалауына салады.

Referencing norms: PartyPutsForwardUsefulPersons, PartySubmitsNamesToPeople, SubmitNameToPopularChoice, assert-hf2bb7e9c87c421ed6afc69c7ea0a0ab0e778098eb0e8dab33e2119a70627b6d1

kk-KZ · official · sha256:98743a6cda719a763104d1fe4094e18fe066841fa47593a6d359d970c9b384e9KK-KZ

«Алаш» партиясы ғаділдікке жақ, нашарларға жолдас, жебірлерге жау болады. Күш-қуатын игілік жолына жұмсап, жұрт тарқы ету жағына бастайды.

Referencing norms: PartyOpposesOppressor, PartyStandsWithOppressed

kk-KZ · official · sha256:7a51fbcdd201c0540e9db0e881f675882c3c7c1a5e579c082bcaa85bbe17d1b1KK-KZ

III. Негізгі құқық

kk-KZ · official · sha256:4e49dca1aca837ab45e4f4cf3658b7e8e5a44979f80c67a707c49411a4bcc657KK-KZ

Русия республикасында дінге, қанға қарамай, еркек-әйел демей адам баласы тең болу.

Referencing norms: HumanEquality

kk-KZ · official · sha256:cbe9ede5f2ebd048178c17aed5082bdb7189c87d81c5d679ee1a94c398060df2KK-KZ

Жиылыс жасауға, қауым ашуға, жария сөйлеуге, газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік. Үкімет қызметшілері, иесінен рұқсатсыз ешкім табалдырығынан аттамаушылық. Законсыз жолмен ешкім ешкімді үкімет адамдары ұстамаушылық. Сот сұрамай, билік етілмей, тұтқын қылмаушылық. Қылмысты болған адам судия бар жерде 24 сағат ішінде, судиясыз жерде бір жетіден қалмай судияға тапсырып жауап алса, судия үкімімен жабылу.

Referencing norms: AssemblyLiberty, AssociationLiberty, ConfinementAfterInquiryValid, ConfinementImmunityWithoutCourt, ConfinementWithoutAdjudicationVoid, ConfinementWithoutInquiryVoid, ConfinementWithoutJudgeOrderVoid, DwellingImmunity, DwellingInviolability, EntryWithPermissionLawful, EntryWithoutPermissionUnlawful, HandoverBeyondTwentyFourHours, HandoverBeyondWeek, HandoverWeeklyDeadline, HandoverWithinTwentyFourHours, HandoverWithinWeek, LawfulDetentionValid, LibertyOfAssembly, LibertyOfAssociation, LibertyOfPress, LibertyOfPrinting, LibertyOfPublicSpeech, NoConfinementWithoutCourt, NoUnlawfulDetention, PressLiberty, PrintingLiberty, PublicSpeechLiberty, UnlawfulDetentionImmunity, UnlawfulDetentionVoid

kk-KZ · official · sha256:c415a04f70b9b02ac93c8833c1c4662f320bfbbfc7ddc18a537212432727abf4KK-KZ

Кісі хатын ашқанға айып, оқығанға жаза болу.

Referencing norms: LetterOpeningFine, LetterReadingPunishment

kk-KZ · official · sha256:260b8e0a0a6f85edd1ff450e9754a6a5b01bfd8225344cab60f4b0f9f14affd7KK-KZ

IV. Дін ісі

kk-KZ · official · sha256:f889067835edefef142c5a5233ecbc2cc585dacb88117461fbc71960103c2a7cKK-KZ

Дін ісі мемлекетісінен айырулы болу. Дін біткенге тең құқық. Дін жаюға ерік. Кіру-шығу жағына бостандық.

Referencing norms: EnterFaithLiberty, FaithsEqualInRight, LeaveFaithLiberty, LibertyToEnterFaith, LibertyToLeaveFaith, LibertyToPropagateFaith, PropagateFaithLiberty, ReligionSeparatedFromState

kk-KZ · official · sha256:7fa230f587b220d6716594d8ec35c2561d091046204640b1bf074402b8c38d99KK-KZ

Муфтилік қазақта өз алдына болу. Неке, талақ, жаназа, балаға ат қою сияқты істер моллада болу. Жесір дауы сотта қаралу.

Referencing norms: DecideMullahMatter, DivorceIsMullahMatter, FuneralIsMullahMatter, KazakhMuftiateAutonomous, MarriageIsMullahMatter, MullahCompetencePower, NamingIsMullahMatter, WidowDisputeIsCourtMatter, assert-h5a0615a903f34cf08e2fde59ba1d6b7fa24fecabb023d999a0aed7bed2160568, assert-h89d56129068072cf5351fd5fc5ac3e553850e14b85c17c390484ef45a482f380

kk-KZ · official · sha256:fd21cc47ca05893de7f949eb8a2302153aa15b696097d6b21a1958a8b7fd95f5KK-KZ

V. Билік ћәм сот

kk-KZ · official · sha256:a3adacedca84f5e5ae173011bb03de479b63cec9d6d1d94394298b8e7b54af83KK-KZ

Әр жұрттың билік пен соты тұрмыс ыңғайында қарай болу. Би ћәм судия жергілікті жұрттың тілін білу. Аралас жерде соттың тергеу-тексеруі ћәм үкімі жергілікті жұрттың қай көбінің тілінде айтылу. Би ћәм судия орнынан тергеусіз түспеу. Билік ћәм сот жүзінде жұрт біткен тең болу. Құдайдан соңғы күшті би ћәм судия болып, кімге болса, олардың үкіміне мойынсұну. Айтылған үкім тез орнына келу. Зор жазалы қылмыстар присяжный сотпен қаралу. Қазақ көп жерде сот тілі қазақ тілі болу. Присяжныйлар қазақтан алыну. Қырдағы ауыл, болыс ішіндегі билікпен сот жұрт ұйғарған ереже жолымен атқарылу.

Referencing norms: AuthorityFollowsWayOfLife, DutyToObeyVerdict, EqualityBeforeCourt, GraveCrimeRequiresJury, GraveCrimeWithoutJuryVoid, JudgeKnowsLocalTongue, JudgeWithoutLocalTongueUnqualified, JudicialIrremovability, JudicialIrremovabilityImmunity, JurorsDrawnFromKazakhs, KazakhMajorityCourtTongue, MixedRegionProceedingTongue, ObeyVerdict, PronouncedVerdictExecuted, RemovalAfterInvestigationValid, RemovalWithoutInvestigationVoid, SteppeProceedingFollowsPopularRule

kk-KZ · official · sha256:f45ce7dec7f301c2b29193917505bd7ebcb0490afce4b195fe60a199409686c3KK-KZ

VI. Ел қорғау

kk-KZ · official · sha256:9182f3fae9047b35e7b4a8791310672d947e8a5ce0406ced53438ba70557d413KK-KZ

Ел қорғау үшін әскер осы күнгі түрде ұсталмау. Әскерлік жасына жеткен жастар жерінде үйретіліп, жерінде қызмет ету. Әскер табына бөлгенде туысқан табына қарай бөлу. Әскерлік міндетін қазақ атты милиция түрінде атқару.

Referencing norms: MilitaryDutyAsMountedMilitia, NoStandingArmyInPresentForm, ServiceInHomeRegion, ServiceOutsideHomeRegionFails, TrainingOutsideHomeRegionFails, UnitDividedByKinGroup

kk-KZ · official · sha256:0bf5a78608afb32e1ba4bbbb1eac7d82bf804a5803c338edeba1c1496a6089efKK-KZ

VII. Салық

kk-KZ · official · sha256:5e223b0f4b8abba1bc4e61bbe24649a77b3c6e84a4c09469978658316ecc6175KK-KZ

Салық мал-ауқат, табысқа қарай байға-байша, кедейге –кедейше ғаділ жолмен таратылу.

Referencing norms: TaxShareJustWhenMonotone, TaxShareMonotoneInMeans

kk-KZ · official · sha256:a73eb8e4ff2f8819f22e201abb7312bdc0e65760946d3857596035b6250dec5dKK-KZ

VIII. Жұмысшылар

kk-KZ · official · sha256:ee561fe3429d3ef64e27be0d031cf4d1d9e97343bf165e20f10cb0cd87da56b4KK-KZ

Жұмысшылар закон панасында болу. (Қазақ жерінде завод-фабрика аз, сондықтан қазақтың жұмысшылары да аз. «Алаш» партиясы жұмысшылар турасында социал-демократтардың меньшевик тобының программасын жақтайды.)

Referencing norms: PartyAdoptsWorkerProgramme, WorkerUnderLawProtection

kk-KZ · official · sha256:20c1c8592662457760e0bd4f08cdf550330b52a408d293867730262a17b93836KK-KZ

IX. Ғылым-білім үйрету

kk-KZ · official · sha256:3f4a646600d84831bf02898f1700d094ada81c2c9b4231b0be561d6084e8874dKK-KZ

Оқу орындарының есігі кімге де болса ашық ћәм ақшасыз болу. Жұртқа жалпы оқу жайылу. Бастауыш мектептерде ана тілінде оқу. Қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашу. Оқу жолы өз алды автономия түрінде болу. Үкімет оқу ісіне кіріспеу. Мұғалімдер-профессорлар өз-ара сайлаумен қойылу. Ел ішінде кітапханалар ашылу.

Referencing norms: AdmissionImmunity, EducationAutonomous, EducationAutonomyImmunity, EducationFreeOfGovernment, FreeTuition, GeneralSchoolingSpread, GovernmentInterferenceVoid, LibrariesOpened, OpenAdmission, OpenSecondarySchool, OpenUniversity, PowerToOpenSecondarySchool, PowerToOpenUniversity, PrimarySchoolForeignTongueFails, PrimarySchoolMotherTongue, SchoolDoorsOpen, SchoolTuitionFree, TeacherAppointmentByPeerElection, TeacherAppointmentWithoutElectionVoid, TuitionImmunity

kk-KZ · official · sha256:5ce4a201456fa9d80694e2f85e938682496ae501a4e6236acf873a2af0cbf5cbKK-KZ

Жоба жасаушылар: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Елдес Құмаров, Есенғали Тұрмұхамедов, Ғабдолхамит Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов.

kk-KZ · official · sha256:188dd31ed194413a84f546733b1104f5de344ec9e0f4840a852d1cfe40233f77KK-KZ

«Алаш» партиясының бағдарламасының жобасы 21 қазан 1917 ж.