Қазақ грамматикасы: фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис (академиялық грамматика, 2002)

kk-KZ · official · sha256:d0fd63e475e71422c0b1fd9feb523c5e8598a27e90d6099a44cd502ed44b1c17KK-KZ

§ 1. Зат есім Дереккөзі: ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫ. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. - Астана, 2002. - 784 б. (442-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: су, жылқы, тағам, жел, дауыл, жейде, тал, терек, у-шу, айқай, наным, шама-шарық, ынсап, нарық, мінез-құлық, кәде-жора, ырым, пікір, тентектік, ұялшақтық, ырыс. Айналамыздағы қоршаған дүниедегі зат пен жан-жануар атаулыға, барша құбылыс пен уақиға-болмыс атаулыға есім, атауыш болып келетін сөздердің бәрі - зат есімдер. Лексикалық тұрғыдан алғанда, зат есімдер өз алдына дербестігі бар, заттық ұғымды білдіретін сөздер.

Ссылаются нормы: ZatEsimAtauyshtan, ZatEsimDerbes, ZatEsimZattyqUgym, ZhalpyEsimZatEsim, ZhalqyEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:7c0ada074d38bcb7901075567325d3ea496443d8addca48b76996cd33f470690KK-KZ

§ 2. Жалқы есім Дереккөзі: ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫ. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. - Астана, 2002. - 784 б. (443-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: кісінің аты-жөні мен лақап аты: Мұқтар, Ғабит, Әлия, Мәншүк, Алдар Көсе, Қожанасыр; географиялық атаулар мен әкімшілік территориялық атаулар: Ұлытау, Торғай, Маңғыстау, Сыр, Қарқаралы; әдебиет, өнер және ғылым шығармаларының аты: "Абай жолы", "Ер Тарғын", "Елім-ай", "Ақ желкен"; аспан, ғарыш әлеміндегі денелердің жеке аты: Ай, Күн, Үркер, Жетіқарақшы; тарихи оқиғалардың аты: Ақтабан шұбырынды; сәйгүлікке, аңға түсетін құсқа, құмай тазыға қойылған аттар: Тайбурыл, Құлагер, Көкжендет Жалқы есім деп жеке адамдарға, дүниедегі жеке заттар мен құбылыстарға атауыш болып келетін сөздер.

Ссылаются нормы: ZhalqyEsimAspanDenesi, ZhalqyEsimAtauyshtan, ZhalqyEsimAtyZhoni, ZhalqyEsimGeografiya, ZhalqyEsimQoyylganAt, ZhalqyEsimShygarma, ZhalqyEsimTarihiOqiga, ZhalqyEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:3e86eafe7547f2b796e0a08453d72a24e673fedaf7d31b04d28790327c051f28KK-KZ

§ 22. Түбір зат есім Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (453-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: ес, бас, қол, тас, от, өт Түбір деп сөздің морфологиялық тұрғыдан әрмен қарай бөлшектеуге келмейтін бөлігін айтады.

Ссылаются нормы: TubirZatEsim, TubirZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:0c2a0ae942aa3f0e4b4ef6b6ffa5f8bc7a77c926699d16e09dca86a9e12600baKK-KZ

§ 23. Туынды зат есім Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (453-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: бастық, басшы, бастаңғы, басқарма Туынды сөз дегеніміз - жұрнақтардың түбірге жалғануы арқылы кейіннен пайда болған сөздер.

Ссылаются нормы: TuyndyZatEsim, TuyndyZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:fa8b3f65ed75d199125d220dd55f9e7e27cc67fffaf544225c51a9aafb1bec3cKK-KZ

§ 24. Күрделі зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (323-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: қолғабыс, ақсақал, азат жол, азу тіс, бау-бақша, бата-тілек, ән-күй, БАҚ (бұқаралық ақпарат құралдары), ЖШС (жауапкершілігі шектеулі серіктестік) Күрделі зат есімдер - екі я одан да көп сөздерді біріктіру, тіркестіру, қосарлау және қысқарту арқылы сөзжасам үрдісінің нәтижесінде жасалып, бір ұғым, түсініктің атауы ретінде қалыптасқан бірліктер.

Ссылаются нормы: KurdeliBiriktiru, KurdeliQosarlau, KurdeliQysqartu, KurdeliTirkestiru, KurdeliZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:cdd0119ab8211bace756aca6e9577c2437dc03693fe44bcdf511b19d0a58dae2KK-KZ

§ 25. Біріккен зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (325-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: адалбақан, алтыатар, бірқазан, аққұтан, итмұрын Біріккен зат есімдер - кемінде толық мағыналы екі түбірдің (негіздің) тұтасып жымдасу нәтижесінде жаңа лексикалық мағыналы сөздердің бірлестігі.

Ссылаются нормы: BirikkenZatEsim, BirikkenZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:df0790d791bf06afea2918ac10e3691444e2e082eede6210c88fca5b89a7c149KK-KZ

§ 26. Кіріккен зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (329-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 мысалы: қолғап, қарағаш, бәйшешек, белбеу, ышқыр, қайнаға Кіріккен зат есімдер - екі, үш сөздердің бірігуі нәтижесінде жаңа мағыналы лексемаға айналған кезде құрылымдық (морфемалық), дыбыстық өзгерістерге ұшырап, жымдасып, сіңісіп кеткен сөздер

Ссылаются нормы: KirikkenZatEsim, KirikkenZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:cfe4b739d4968eaffdc4b18e673e89acf876fcb586304b9831b1ac3b384fde31KK-KZ

§ 27. Қосарлы зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (334-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: бай-манап, би-болыс, той-думан, қазан-ошақ, келі-келсап, құрт-май, ас-су, әдет-ғұрып, ерлі-зайып, ем-дом, жегжат-жұрағат. Қосарлы зат есімдер - қазақ тіліне айырықша тән құбылыс және заттың, құбылыстың, ұғымның, түсініктің атауларын жинақтап беру үшін қолданылатын сөзжасам амалыынң бірі.

Ссылаются нормы: QosarlyZatEsim, QosarlyZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:a05a9ffa472f447edffcb160658b6717e6becd00bf5d8a7de2fa99d635ed4452KK-KZ

§ 28. Тіркесті зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (331-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: кәрі жілік, ортан жілік, өгей шеше, қайын жұрт, Ақ орда, кіндік шеше, ауыз омыртқа, азу тіс, бел омыртқа, ауа райы, күйеу бала, киіз үй. Тіркесті зат есімдер - кем дегенде екі мағыналы сөздерден құралып, бір ұғымның атауы ретінде жұмсалатын күрделі сөздер.

Ссылаются нормы: TirkestiZatEsim, TirkestiZatEsimKurdeli

kk-KZ · official · sha256:e3d39ee14def62301cd42e65ea2375358f2c172c4900a5a7c7fbf936e9886eabKK-KZ

§ 29. Қысқарған зат есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (337-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: ААҚ - Ашық акционерлік қоғам, медмике, мейірбике, бортсерік Қысқарған зат есімдер екі немесе одан да көп сыңарлардан тұратын күрделі атаулардың ықшамдалған тұлғалары, екіншілік аталымы (номинациясы).

Ссылаются нормы: QysqarganEkinshilikAtalym, QysqarganZatEsim, QysqarganZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:f594d05253c3c75178794da4f5eb4158e7c7cef81eecaf5ca1c96b69624a3df2KK-KZ

§ 3. Жалпы есім Дереккөзі: ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫ. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. - Астана, 2002. - 784 б. (443-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: білезік, нақыш, қиял, қиял, қора, маман, қамқорлық, торғай, бала, шөп, қора, кітап, білім Жалпы есім деп бір-біріне ұқсас нәрселер мен құбылыстардың, жан-жануарлардың жалпылама атауышы, ортақ атау ретінде жұмсалатын сөздерді атайды.

Ссылаются нормы: ZhalpyEsimZatEsim, ZhalpyEsimZhalpylamaAtauyshtan

kk-KZ · official · sha256:2e1574e10ff19001b7066929827601dbb0b1cebac13bf5af6dbe569d44b94748KK-KZ

§ 30. Көмекші есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. -784 б. (448-449-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы:асты, үсті, алды, арты, жаны, қасы, маңы, тұсы, іші, сырты, тысы, арасы, басы, түбі, қарсысы, бойы, төңірегі, айналасы, жан-жағы, беті, шеті, ортасы, соңы. Көмекші есім дегеніміз - зат есімнің кеңістік ұғымын білдіретін бір тобы. Жеке алып қарағанда, олар - морфологиялық тұрғыдан зат есімдердің түрлену бейімділігі бар дербес мағыналы сөздер. Көмекшілік қызметте жұмсалған кезде бұл сөздер тәуелдік жалғауының үшінші жағында тұрып, тәуелдеулі септеудің үлгісімен септеледі.

Ссылаются нормы: KomekshiEsim, KomekshiEsimDerbes, KomekshiEsimTaueldeuliSepteu, KomekshiEsimUshinshiZhaq

kk-KZ · official · sha256:2760344f5b53de74640e8a8874c94c372bc89a03fb98f5858fd89cffacee9a26KK-KZ

§ 4. Деректі зат есім Дереккөзі: ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫ. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. - Астана, 2002. - 784 б. (442-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: Су, жылқы, тағам, жел, дауыл, жейде, тал, терек, у-шу, айқай, қойын, қоныш Тікелей сезім арқылы тануға болатын дүниедегі нақтылы нәрселердің аттарын білдіреді.

Ссылаются нормы: DerektiZatEsim, DerektiZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:6b5f3153d86ae0a1b3e0d44b7dfc280e9f671af2a4fb7deb6b060ee6f1f2fc58KK-KZ

§ 5. Дерексіз зат есім Дереккөзі: ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫ. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. - Астана, 2002. - 784 б. (443-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: наным, шама-шарық, ынсап, нарық, мінез-құлық, кәде-жора, ырым, пікір, тентектік, ұялшақтық, ырыс Адамның тек ақыл-ой қабілетінің жәрдемі нәтижесінде ғана түсінілетін абстракт ұғымдардың аттарын білдіреді.

Ссылаются нормы: DereksizZatEsim, DereksizZatEsimZatEsim

kk-KZ · official · sha256:866097321b40d12f289a2f711a2d50253be02cea86e8d2c63d5e895893ad1aeeKK-KZ

§ 6. Адамзат есімдері Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. - 794 б. (443-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: әйел, ұшқыш, жұмыскер, етікші, көрші, құдағи, Жамал, Нұрлан Лексикалық мағынасы тек адамды, кісіні білдіретін зат есімдер.

Ссылаются нормы: AdamzatEsimi

kk-KZ · official · sha256:906fe1abd405bf36226be488721cf555911d9bd2ee398036882dc8e4b7f09400KK-KZ

§ 7. Ғаламзат есімдері Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. - 794 б. (443-беттен алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: өзен, сай, уық, төбе, зейін, ықылас, надандық, бөдене, өрмек, жидек, бұрылыс Адамнан өзге барлық нәрселер мен құбылыстарға, жан-жануарларға қатысты айтылатын зат есімдер.

Ссылаются нормы: GalamzatEsimi

kk-KZ · official · sha256:328abd045c65c1f29c526412c7eef0f011204d951807bc4246d6608251df7a6fKK-KZ

§ 8. Көптік мәнді есімдер Дереккөзі: Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. -Астана, 2002. - 794 б. (445-446-беттерден алынды) Авторы: Ұжымдық еңбек Мәтін типі: академиялық грамматика Жылы: 2002 Мысалы: егіншілік, саудагершілік, ақындық, достық, көпшілік, азшылық, жоқшылық, байлық, сыйластық; Зат есімнің жекеше, көпше болып бөлінуінің белгілі бір жалғаудың қызметіне байланысты болмай, сөздің ішкі лексикалық мағынасына байланысты болып келуін көптік мағына тудырудың лексикалық тәсілі дейді. Көптік мағынаның сөз өз бойындағы морфологиялық, яки лексикалық белгілеріне байланысты болмай, оның басқа сөздермен синтаксистік қарым-қатынасы арқылы көрінуі синтаксистік тәсіл деп аталады. Мұндай жолмен пайда болған көптік мағынасы бар есімдер қатарына мыналарды атауға болады: сан жағынан заттың біреу емес, бірнешеу екендігін білдіру үшін оның атауышы болып келетін сөздердің алдына есептік сан есімдерді қойып айту тәсілі. Мысалы: қырық қасқыр, екі ешкі; Шақты, шамалы, жуық, тарта, қаралы тәрізді көмекші сөздердің жәрдемімен жасалған болжалды сан есімдер мен көп, аз, көптеген, талай, бірталай т.б. сөздерін зат есімге тіркестіріп айту: жүзге тарта адам, он шақты кітап, көп күн, аз кісі. Біраз, бірқатар, бірталай, бірқыдыру, бірнеше, бірсыпыра тәрізді сөздер сан жағынан бөлшектеп көрсетуге болатын зат есімдерге анықтауыш болып келгенде, олардың мағынасында көптік ұғым туады. Мысалы: біраз қой, бірсыпыра кісі, бірталай жан. Зат есімдер анықталушы сөз ретінде барлық, бар, бәрі, күллі, барша, һәмме секілді жалпылауыш есімдіктермен тіркесіп келгенде де көптік мағынаны білдіреді. Мысалы: барлық ұлт, барша мүлік, күллі қала. Қос сөз тұлғалы зат есімдер де көптік мағынада жиі ұшырайды. Мысалы: ыдыс-аяқ, ағайын-туыс, тамыр-туыс, құрал-сайман, үйір-үйір, қора-қора, сала-сала.

Ссылаются нормы: KoptikMagynasyBar, KoptikTasiliLeksikalyq, KoptikTasiliSintaksistik, LeksikalyqKoptikTasili, QosSozKoptikteZhiiUshyraidy, SintaksistikBirazTarizdi, SintaksistikBolzhaldySanEsim, SintaksistikEseptikSanEsim, SintaksistikZhalpylauyshEsimdik