Қазақ тілінің анықтағышы: емле, тыныс белгілері, сөз сазы

kk-KZ · official · sha256:28fd7c75603c96efa3ee73ee74793a96d11704087a64a61ea5e07bc920701f6fKK-KZ

§33. Кейбір етістіктердің толық және ықшам варианттары, сондай-ақ олардың қосымшалы, шылаулы қолданыстарының да түрлері жарыса келе береді. Олар сол қолданылған түрінде, ықшам да, толық та айтылады. Мысалы, келіп қалды, болып отыр деген тұлғалар кеп қалды, боп отыр түрінде келуі мүмкін. Сондай-ақ барамын, келемін, айтамын деген тұлғалар барам, келем, айтам түрінде айтыла береді. Барғаннан соң, келгеннен соң деген тұлғалар қысқарып, барған соң, келген соң түрінде, тіпті одан ары ықшамдалып, барғасын, келгесін түрінде де айтылуы жиі ұшырайды. Немесе барғанмын, келгенмін дегендерді ақын, жазушы не драматург барғамын, келгемін тұлғасында қолдануы да әбден ықтимал. Едім, едің деген етістік тұлғалары ем, ең түрінде, бармаймын, алмаймын деген тұлғалар барман, алман түрінде ықшамдалып келе береді. Ықшам тұлғалар әсіресе поэзияда кобірек ұшырасады. Мұндайда тұлғаларды қалай берілсе (ықшам не толық), солай айту керек. Кеп, барам, барғасын, барғамын деп жазылғанды келіп, барамын, барғаннан соң, барғанмын деп айтуға (оқуға) болмайды немесе керісінше: толық түрінде беріліп тұрса, оны қысқартып айтуға болмайды. Осы ережеге байланысты сөздерді тауып, мына үзінді шумақтарды дұрыс оқып (айтып) көріңдер. Талай сөз бұдан бұрын көп айтқамын, Түбін ойлап уайым жеп айтқамын. Ақылдылар арланып, ұялған соң, Ойланып, түзеле ме деп айтқамын. (Абай) Сен үшін әлі босқа жанам, күйем, Көңіліңе қайырым салсын мейірімді ием, Өзің біл танам десең уағдадан, Өмірімше ұмытпаймын, мен шын сүйем. (Бернияз Күлеев) Сенің алма бағыңа Шыбық шаншып кетіп ем. Алдағы емір бағына Соны белгі етіп ем. Келдім қайтып майданнан, Таптым іздеп сені алғаш. Сол шыбықтан жайқалған Өсіпті бір алма ағаш. Тұр жайқалып бағыңда, Қызығамын, тамсанам. Өзің де бұл шағыңда Кем емессің дәл сонан. Неткен жақсы жер еді Жас шыбығым жайқалған! Бір сез айтқым келеді, Тіл жетпейді, айта алман. (Қасым Аманжолов) Ей, халайық, барым ең сен, Зарыңа зар қосып ем. Жатың емес, досың ем мен, Дос бейілін тосып ем! Бауырым жара, сөзім нала, Дертпен келем мен бүгін. Аямас жау мені айнала Салды салмақ сұмдығын! Алдыңа кеп жар саламын, Тап жауымды жабылып. Өш аламын, өш аламын Қанды кекті жамылып! (Мұхтар Әуезов)

Ссылаются нормы: TolyqBerilgenTurinde, TolyqtyQysqartuBolmaidy, YqshamBerilgenTurinde, YqshamdyTolyqAituBolmaidy

kk-KZ · official · sha256:c06cc4ab14d97ca5238cb0d3b7b8b7c579ac769a1c308081c37e238bd2d678ffKK-KZ

§34. Әдетте грамматикалық норма бойынша етістіктің ауыспалы шағының ІІІ жақтағы жалғауы ды/ді түрінде келеді. Өлең тілінде, кейде қара сөзде де өлең өлшемі, ұйқасы сияқты шарттарға орай бұл жалғау ықшамдалып, жалаң -д түрінде қолданылуы мүмкін. Мұндай тұлғалар тіпті т дыбысымен де айтылады. Мысалы, Әсет ақынның “Iнжу-маржан” деген өлеңінің бірінші шумағы: Әуелетіп ән салса әнші Әсет, Аққуменен аспанда жер тілдесет. Дауылдатып тұнықтан шыққан даусы Жүрегінен күңіреніп желдей есет – деп келеді. Мұндағы етістіктер әрі ұйқас үшін (бірінші жолдағы Әсет сөзімен ұйқасу үшін), әрі өлшем үшін (өлең жолдары 11 буыннан аспауы керек) тілдесед, есед (тілдеседі, еседі деудің орнына) болып қолданылып тұр. Екінші мысалға “Ақан сері - Ақтоқты” драмасынан Ақтоқтының сөзін алуға болады: Саған көнсем, сүйгенім бе ед? Кеңілім құлағанын қашан көріп ең? Ақаннан безсем, шыным ба еді?. Жүрегімді жерге төсеп, Әрең айтпап па ем “ие” деп? Ақан жаққан от бар да, Сен қатырған мұз бар... Отым қашан сөніп ед, Мұзым қашан еріп ед!... Осы жолдардың дұрыс айтылуы: Сағаң кеңсөм / сүйгөнүмбет / Кеңүлүм / құлағанын / қашаң гөрүбең // Ақаннанбессем / шынымбет// Жүрөгүмді / жергетөсеп / Әрең / айтпаппем / иедеп / Ақан жаққан / отбарда / Сеңғатырған / мұзбар / Отұмғашан / сөнүбет / Мұзұмғашан / ерібет //

Ссылаются нормы: OlengdeTDybysymenDe, OlengdeZhalangD